به گزارش “راهبرد انرژی“،محاصره اقتصادی و محدودیت‌های سوختی ایالات متحده علیه کوبا، این کشور جزیره‌ای را با چالش‌های جدی در تأمین انرژی روبه‌رو کرده است. در این میان، دولت هاوانا تلاش می‌کند با توسعه انرژی خورشیدی، بخشی از وابستگی خود به سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد؛ تلاشی که در کنار فرصت‌های تازه، محدودیت‌های فنی و اقتصادی انرژی‌های تجدیدپذیر را نیز آشکار کرده است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، از خانواده‌ای کوبایی است که پس از انقلاب کوبا به ایالات متحده مهاجرت کردند. او از چهره‌های شناخته‌شده مخالف دولت کوبا و از حامیان سیاست فشار بر هاوانا به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، سیاست‌های دولت دونالد ترامپ علیه کوبا را می‌توان در چارچوب مناقشه دیرینه واشینگتن و هاوانا بر سر ساختار سیاسی و آینده این کشور بررسی کرد. پیامدهای این سیاست‌ها، به‌ویژه در حوزه تأمین سوخت و برق، مستقیماً زندگی روزمره مردم کوبا را تحت تأثیر قرار داده است.
کوبا در سال ۲۰۲۶؛ حرکت اجباری به سمت انرژی خورشیدی
بر اساس گزارش‌های منتشرشده و داده‌های تجاری مورد استناد بلومبرگ، صادرات سلول‌ها و ماژول‌های خورشیدی از ایالات متحده به کوبا در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۶.۳ میلیون دلار رسید. این تحول در شرایطی رخ داده است که محدودیت‌های تأمین سوخت، فشار بر شبکه برق کوبا را افزایش داده و خانوارها و کسب‌وکارها را به جست‌وجوی منابع جایگزین انرژی سوق داده است.
طبق اظهارات میگل دیاز-کانل، رئیس‌جمهور کوبا، این کشور در حال حاضر ۱۴۴ تأسیسات خورشیدی با ظرفیت مجموع حدود ۱۴۱۸ مگاوات دارد. گزارش‌ها سهم این ظرفیت را در تأمین برق کشور قابل‌توجه توصیف می‌کنند؛ هرچند برای ارزیابی دقیق سهم انرژی خورشیدی در برق مصرفی، باید میان ظرفیت نصب‌شده، تولید واقعی و میزان برق تحویل‌شده به شبکه تفاوت قائل شد.
افزایش ظرفیت خورشیدی می‌تواند بخشی از فشار ناشی از کمبود سوخت را کاهش دهد، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده تأمین برق پایدار نیست. تولید برق خورشیدی به تابش خورشید وابسته است و در ساعات شب، روزهای ابری یا شرایط نامساعد جوی کاهش می‌یابد. از همین رو، توسعه ذخیره‌سازی برق، به‌ویژه با استفاده از باتری‌های مناسب، و همچنین تقویت شبکه انتقال و توزیع، برای بهره‌برداری مؤثر از این ظرفیت اهمیت اساسی دارد.
تناقض تحریم‌ها؛ پنل آمریکایی برای بازار کوبا
یکی از نکات قابل‌توجه در تحولات اخیر، افزایش صادرات تجهیزات خورشیدی آمریکا به کوبا، در کنار استمرار سیاست‌های محدودکننده واشینگتن علیه این کشور است.
بلومبرگ با استناد به داده‌های اداره آمار آمریکا گزارش داده است که ارزش صادرات سلول‌ها و ماژول‌های خورشیدی آمریکا به کوبا در هفت ماه نخست سال جاری میلادی از ۶.۳ میلیون دلار فراتر رفته است. بر اساس همین گزارش، واردات تجهیزات خورشیدی کوبا از چین نیز در مقایسه با دوره مشابه سال قبل کاهش چشمگیری داشته است؛ هرچند برای تفسیر این تغییر باید آمار تفصیلی تجارت و عوامل مؤثر بر آن را نیز بررسی کرد.
چین همچنان از تأمین‌کنندگان مهم تجهیزات خورشیدی کوبا به شمار می‌رود، اما افزایش صادرات آمریکا نشان می‌دهد که حتی در فضای تحریم نیز مسیرهایی برای تجارت برخی کالاها وجود دارد. میزان دسترسی به این مسیرها به نوع کالا، مجوزهای لازم و مقررات جاری تحریم بستگی دارد.
جان کاوولیچ، رئیس شورای تجاری و اقتصادی آمریکا و کوبا، در اظهاراتی که بلومبرگ نقل کرده است، به امکان تبدیل‌شدن کوبا به بازاری برای شرکت‌های آمریکایی فعال در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر اشاره کرده است. این وضعیت از جنبه اقتصادی قابل‌تأمل است: در حالی که سیاست فشار بر دولت کوبا ادامه دارد، نیاز این کشور به تجهیزات انرژی پاک می‌تواند برای برخی صادرکنندگان آمریکایی فرصت تجاری ایجاد کند.
با این حال، نباید افزایش صادرات پنل‌های خورشیدی را به معنای رفع تحریم‌ها یا آزادی کامل تجارت انرژی میان دو کشور دانست. مجازبودن صادرات یک گروه از تجهیزات لزوماً به معنای مجازبودن صادرات همه اجزای مورد نیاز یک سامانه خورشیدی نیست.
حلقه مفقوده انرژی خورشیدی؛ ذخیره‌سازی برق
یکی از چالش‌های اصلی توسعه انرژی خورشیدی در کوبا، محدودیت دسترسی به سامانه‌های ذخیره‌سازی برق در مقیاس نیروگاهی است.
خورخه پینیون، پژوهشگر مؤسسه انرژی دانشگاه تگزاس، در اظهاراتی که به نقل از بلومبرگ منتشر شده، بر اهمیت این مسئله تأکید کرده است. نیروگاه‌های خورشیدی در ساعات تابش مناسب برق تولید می‌کنند، اما بدون ظرفیت ذخیره‌سازی کافی، امکان انتقال بخش قابل‌توجهی از این تولید به ساعات شب وجود ندارد.
باتری‌های ذخیره‌سازی می‌توانند برق تولیدشده در ساعات اوج تابش را برای استفاده در زمان کاهش تولید نگه دارند. البته باتری به‌تنهایی تمام مشکلات شبکه را برطرف نمی‌کند؛ ظرفیت تولید، مدیریت بار، زیرساخت انتقال، هزینه سرمایه‌گذاری و دسترسی به تجهیزات نیز در پایداری شبکه نقش دارند.
محدودیت‌های تجاری مرتبط با تحریم‌های آمریکا می‌تواند تأمین برخی تجهیزات مورد نیاز کوبا را دشوارتر کند. با این حال، تعیین اینکه کدام نوع باتری یا سامانه ذخیره‌سازی مشمول ممنوعیت صادرات است، مستلزم بررسی مقررات مشخص و جاری ایالات متحده است و نمی‌توان همه تجهیزات این حوزه را یکسان تلقی کرد.
این وضعیت نشان می‌دهد که توسعه انرژی خورشیدی، بدون برنامه‌ریزی هم‌زمان برای ذخیره‌سازی، پایداری شبکه و تأمین تجهیزات، ممکن است نتواند پاسخ‌گوی نیاز مستمر مصرف‌کنندگان باشد.
آیا انرژی خورشیدی بدون باتری اقتصادی نیست؟
تجربه کوبا بار دیگر پرسشی اساسی را درباره اقتصاد انرژی‌های تجدیدپذیر مطرح می‌کند: اگر تولید برق خورشیدی با ذخیره‌سازی کافی و مدیریت مناسب شبکه همراه نباشد، چه اتفاقی برای پایداری عرضه و درآمد تولیدکنندگان خواهد افتاد؟
در ساعات اوج تابش خورشید، ممکن است تولید برق از نیروگاه‌های خورشیدی از میزان تقاضا بیشتر شود. اگر شبکه امکان انتقال برق به مناطق دیگر را نداشته باشد، تقاضای کافی برای جذب این انرژی وجود نداشته باشد یا برق مازاد ذخیره نشود، قیمت برق در برخی بازارها می‌تواند به صفر یا حتی محدوده منفی برسد.
چنین وضعیتی در بازارهای برق با سهم بالای انرژی‌های تجدیدپذیر مشاهده شده است. قیمت منفی به این معنا نیست که انرژی خورشیدی ذاتاً زیان‌ده است؛ بلکه می‌تواند نشان‌دهنده ناهماهنگی میان زمان تولید، میزان تقاضا، ظرفیت شبکه و امکان ذخیره‌سازی باشد.
از همین رو، مقایسه اقتصادی نیروگاه‌های خورشیدی با نیروگاه‌های مبتنی بر نفت، گاز و زغال‌سنگ باید همه هزینه‌ها و مزایا را در بر بگیرد؛ از سرمایه‌گذاری اولیه و هزینه سوخت گرفته تا ذخیره‌سازی، پشتیبانی شبکه، هزینه‌های زیست‌محیطی و ارزش کاهش وابستگی به واردات سوخت.
در شرایط کوبا، مسئله فقط سودآوری تجاری نیروگاه‌ها نیست. دسترسی به برق برای بیمارستان‌ها، تأسیسات آب‌رسانی، صنایع و خانوارها اهمیتی حیاتی دارد. بنابراین، حتی اگر توسعه خورشیدی از نظر اقتصادی با محدودیت‌هایی روبه‌رو باشد، می‌تواند در کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر اختلالات سوختی نقش مهمی ایفا کند.
بحران سوخت و پیامدهای انسانی محاصره
در کنار مشکلات فنی شبکه برق، محدودیت دسترسی کوبا به سوخت به یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصادی و اجتماعی این کشور تبدیل شده است.
گزارش‌های منتشرشده درباره محدودشدن ارسال سوخت به کوبا، از تأثیر فشارهای آمریکا بر تصمیم تأمین‌کنندگان خارجی حکایت دارند. تهدید به اعمال تعرفه یا مجازات تجاری علیه کشورهایی که به کوبا سوخت عرضه می‌کنند، می‌تواند هزینه مبادلات را افزایش دهد و دسترسی این جزیره به منابع مورد نیاز را دشوارتر کند.
در متن گزارش‌های مورد استناد این مقاله، همچنین به توقیف محموله‌ای از سوخت زیستی به ارزش حدود سه میلیون دلار اشاره شده است. جزئیات این رویداد، از جمله هویت محموله، مبنای حقوقی توقیف و نقش نهادهای آمریکایی، باید با گزارش اصلی رویترز و اسناد مربوط تطبیق داده شود تا ابعاد ماجرا به‌طور دقیق روشن شود.
کوبا بخشی از نفت مورد نیاز خود را در داخل تولید می‌کند؛ موضوعی که در شرایط کاهش واردات می‌تواند به تداوم فعالیت‌های اقتصادی کمک کند. با این حال، تولید داخلی به‌تنهایی برای جبران همه نیازهای سوختی کشور کافی نیست و اختلال در تأمین نفت و فرآورده‌های نفتی می‌تواند بر حمل‌ونقل، تولید برق، خدمات عمومی و فعالیت صنایع اثر بگذارد.
از منظر انسانی، هر سیاستی که دسترسی مردم به نیازهای اساسی، از جمله انرژی و برق، را محدود کند، باید از نظر پیامدهای آن برای جمعیت غیرنظامی مورد ارزیابی قرار گیرد. با این حال، اطلاق عنوان حقوقی «جنایت علیه بشریت» به یک سیاست مشخص، مستلزم بررسی عناصر حقوقی و شواهد معتبر است و صرف وجود بحران سوخت، به‌تنهایی برای اثبات چنین عنوانی کافی نیست.
انرژی خورشیدی جایگزین سوخت می‌شود، اما نه به‌تنهایی
بحران کوبا نشان می‌دهد که انرژی خورشیدی می‌تواند در شرایط محدودیت واردات سوخت، بخشی از راه‌حل باشد؛ اما موفقیت آن به نصب پنل‌ها محدود نمی‌شود. ذخیره‌سازی برق، تقویت شبکه، تأمین تجهیزات و ایجاد امکان تعمیر و نگهداری، اجزای ضروری یک راهبرد پایدار انرژی هستند.
از سوی دیگر، افزایش صادرات تجهیزات خورشیدی آمریکا به کوبا، در شرایط استمرار تنش‌های سیاسی و تحریم‌ها، تناقضی قابل‌تأمل را در سیاست انرژی و تجارت دو کشور آشکار می‌کند. نیاز کوبا به برق پایدار می‌تواند برای شرکت‌های فعال در انرژی پاک فرصت اقتصادی ایجاد کند، اما محدودیت‌های تجاری و سیاسی همچنان بر دامنه این همکاری اثر می‌گذارند.
برای کوبا، گذار به انرژی خورشیدی نه انتخابی ساده و بی‌هزینه، بلکه تلاشی برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران سوخت است. تجربه این کشور همچنین یادآور می‌شود که هیچ فناوری تولید برق، به‌تنهایی و بدون زیرساخت مکمل، نمی‌تواند همه مشکلات امنیت انرژی را برطرف کند.
