به گزارش “راهبرد انرژی“، بازگشت «جنگ نفتکشها» به خلیج فارس، بار دیگر امنیت عرضه نفت را به یکی از مهمترین متغیرهای بازار جهانی تبدیل کرده است. تجربه جنگ هشتساله ایران و عراق نشان داد که حمله به نفتکشها و تلاش برای متوقف کردن صادرات نفت، لزوماً به هدف مورد نظر مهاجمان منجر نمیشود؛ اما میتواند بازار جهانی نفت را با شوکهای جدی مواجه کند.
در جنگ نفتکشها در دهه ۱۳۶۰، با وجود کاهش صادرات نفت ایران و عراق، افزایش عرضه از سوی برخی کشورهای نفتخیز منطقه، بهویژه عربستان سعودی و کویت، مانع از جهش قیمت نفت شد. قیمت نفت که در سال ۱۳۵۹ حدود ۴۱ دلار بود، در سالهای پایانی جنگ به حدود ۱۵ دلار و در سال ۱۳۶۵ حتی به حدود ۸ دلار در هر بشکه رسید.
اما شرایط امروز متفاوت است. در روزهای اخیر، با تشدید درگیریها میان ایران و آمریکا و افزایش نگرانیها درباره امنیت تردد نفتکشها در تنگه هرمز، قیمت نفت برنت از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده و تا حدود ۱۰۱ دلار در هر بشکه افزایش یافته است. نفت خام WTI آمریکا نیز در محدوده ۹۶ دلار معامله شده است.
هرمز؛ نقطه حساس بازار نفت
مهمترین عامل جهش قیمت، کاهش محسوس جریان نفت از تنگه هرمز است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، حجم عبور نفت خام از این مسیر که پیش از تشدید درگیریها حدود ۸ تا ۹ میلیون بشکه در روز برآورد میشد، به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
گزارشهای منتشرشده به نقل از شرکتهای رصد بازار نیز از افت شدید تردد نفتکشها حکایت دارد؛ بهگونهای که بر اساس دادههای Kpler، از دوم سپتامبر تاکنون هیچ نفتکش بسیار بزرگ (VLCC) از تنگه هرمز خارج نشده است.
در چنین شرایطی، بازار بیش از آنکه به میزان واقعی نفت موجود در جهان توجه کند، نگران امنیت دسترسی به نفت و استمرار جریان صادرات است. همین مسئله باعث شده قیمتهای تحویل فوری نفت در برخی بازارها بالاتر از ۱۰۰ دلار قرار گیرد.
چرا قیمت نفت هنوز جهش شدیدتری نداشته است؟
با وجود کاهش صادرات از مسیر هرمز، بازار جهانی هنوز از برخی ظرفیتهای جایگزین استفاده میکند. بخشی از نفت امارات از طریق خط لوله به بندر فجیره، خارج از تنگه هرمز، منتقل میشود. عراق نیز امکان انتقال بخشی از نفت خود از مسیر خط لوله به ترکیه و دریای مدیترانه را دارد.
عربستان سعودی نیز میتواند از خط لوله شرق ـ غرب برای انتقال نفت به بندر ینبع در دریای سرخ استفاده کند.
همین مسیرهای جایگزین، در کنار ذخایر تجاری و راهبردی نفت، تاکنون مانع از شکلگیری یک شوک شدیدتر در بازار شدهاند. اما ظرفیت این مسیرها محدود است و نمیتوان برای مدت طولانی روی آنها بهعنوان جایگزین کامل تنگه هرمز حساب کرد.
ذخایر نفت؛ آخرین سپر بازار
یکی دیگر از عواملی که فعلاً مانع جهش بیشتر قیمت شده، استفاده از ذخایر نفتی است. اما ذخایر نیز نامحدود نیستند.
اگر اختلال در عرضه خلیج فارس ادامه پیدا کند، برداشت از ذخایر جهانی برای جبران کسری عرضه افزایش خواهد یافت. در نتیجه، هرچه این روند طولانیتر شود، حاشیه امنیت بازار کمتر شده و احتمال جهش بیشتر قیمت افزایش پیدا میکند.
در واقع، بازار نفت با یک معادله ساده روبهروست: اگر اختلال کوتاهمدت باشد، ذخایر و مسیرهای جایگزین میتوانند شوک را جذب کنند؛ اما اگر جنگ طولانی شود، همین ابزارهای حفاظتی بهتدریج فرسوده خواهند شد.
آیا نفت بالاتر از ۱۰۰ دلار میماند؟
پاسخ به این پرسش بیش از آنکه به میزان تولید نفت در جهان وابسته باشد، به آینده درگیریها در خلیج فارس بستگی دارد.
اگر تنش میان ایران و آمریکا کاهش پیدا کند و عبور نفتکشها از تنگه هرمز به شرایط عادی بازگردد، احتمالاً بخشی از ریسک سیاسی از قیمت نفت حذف خواهد شد و بازار میتواند دوباره به سمت قیمتهای پایینتر حرکت کند.
اما اگر حملات به نفتکشها و تأسیسات نفتی ادامه پیدا کند و صادرات از تنگه هرمز برای مدت طولانی مختل شود، ذخایر جهانی نمیتوانند برای همیشه این کمبود را جبران کنند. در چنین شرایطی، نفت ۱۰۰ دلاری میتواند از یک واکنش کوتاهمدت بازار به یک واقعیت پایدارتر تبدیل شود و حتی سطوح بالاتر نیز دور از انتظار نخواهد بود.
بنابراین، عبور برنت از مرز ۱۰۰ دلار را نباید صرفاً یک اتفاق قیمتی دانست. این اتفاق نشانهای از بازگشت ریسک ژئوپلیتیک به قلب بازار جهانی نفت است؛ بازاری که در نهایت نه فقط به مقدار نفت موجود، بلکه به این پرسش پاسخ میدهد که نفت تولیدشده آیا واقعاً میتواند بهموقع و با امنیت به مصرفکننده برسد یا خیر.
