به گزارش “راهبرد انرژی“، صنعت نفت و انرژی ایران در شرایطی حساس قرارگرفته است. محدودیت‌های مالی، دشواری تأمین تجهیزات و فناوری، نااطمینانی‌های ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و فشارهای فزاینده بر بنگاه‌های اقتصادی، فعالیت شرکت‌های مشاور، پیمانکار و سازنده را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. در این میان، مهاجرت نیروهای متخصص و تشدید تعدیل نیروی انسانی، در کنار همه نگرانی‌های اقتصادی، تهدیدی کمتر دیده‌شده اما عمیق‌تر را پیش روی صنعت قرار می‌دهد: از دست رفتن دانش و تجربه‌ای که طی سال‌ها و با صرف هزینه‌های سنگین در شرکت‌ها شکل‌گرفته است.
در نگاه نخست، تعدیل نیرو ممکن است راهی برای کاهش هزینه‌های جاری و عبور از تنگنای نقدینگی به نظر برسد؛ اما آیا می‌توان هزینه واقعی خروج یک مهندس باتجربه، مدیر پروژه کارآزموده یا متخصصی را که سال‌ها با پیچیدگی‌های طراحی، ساخت و راه‌اندازی تجهیزات سروکار داشته است، صرفاً در حقوق و مزایای او خلاصه کرد؟ بخش مهمی از توان شرکت‌ها در تجربه افراد، شناخت آن‌ها از مسائل حل‌نشده و توانایی‌شان در تصمیم‌گیری به‌موقع نهفته است. با خروج این افراد، ممکن است سازمان همچنان ساختمان، تجهیزات و قراردادهای خود را حفظ کند، اما بخشی از توان واقعی انجام کار را از دست بدهد.
نخستین پیامد این وضعیت را باید در مدیریت پروژه‌ها جست‌وجو کرد. پروژه‌های نفت، گاز، پتروشیمی و نیروگاهی مجموعه‌ای پیچیده از فعالیت‌های به‌هم‌پیوسته‌اند که پیشرفت هر مرحله به تصمیم‌ها، اطلاعات و هماهنگی‌های مراحل دیگر وابسته است. غیبت نیروهای کلیدی می‌تواند روند بررسی مدارک مهندسی، تأیید نقشه‌ها، خرید تجهیزات، رفع مغایرت‌های فنی، نظارت بر ساخت و حل اختلافات اجرایی را کند کند. تصمیمی که پیش‌تر با اتکا به تجربه یک متخصص در چند ساعت گرفته می‌شد، ممکن است اکنون به مکاتبات متعدد، بررسی‌های مجدد و جلسات طولانی نیاز داشته باشد.
تأخیرها در ظاهر کوچک هستند، اما هنگامی‌که در چندین بخش پروژه تکرار شوند، به تأخیرهای انباشته تبدیل می‌شوند. عقب‌ماندن طراحی، خرید را به تعویق می‌اندازد؛ تأخیر در خرید، برنامه ساخت و نصب را مختل می‌کند و آماده نبودن تجهیزات، راه‌اندازی و تحویل نهایی را به عقب می‌راند. در نتیجه، حتی پروژه‌ای که منابع مالی و تجهیزات لازم را در اختیار دارد، ممکن است به دلیل کمبود نیروی متخصص و گسست دانش سازمانی، با کندی پیشرفت مواجه شود. افزایش هزینه‌های بالاسری، تمدید مدت پیمان، تشدید اختلافات قراردادی و کاهش بهره‌وری سرمایه نیز از پیامدهای محتمل این چرخه است.
آسیب در شرکت‌های مشاور، پیمانکار و سازنده البته یکسان نیست. در شرکت‌های مشاور، خروج کارشناسان باتجربه می‌تواند کیفیت طراحی، سرعت پاسخ‌گویی به پرسش‌های فنی و توان حل مسائل پیچیده را کاهش دهد. در شرکت‌های پیمانکاری، از دست رفتن مدیران پروژه، کارشناسان برنامه‌ریزی و نیروهای اجرایی، هماهنگی میان کارفرما، مشاور، سازندگان و پیمانکاران فرعی را دشوارتر می‌کند. در شرکت‌های سازنده نیز دانش مربوط به انتخاب مواد، فرایندهای ساخت، کنترل کیفیت، آزمون تجهیزات و رفع عیب، گاه به تعداد محدودی از کارکنان وابسته است. خروج همین افراد ممکن است تکرار یک فرایند موفق را دشوار کند یا خطاهایی را به وجود آورد که هزینه اصلاح آن‌ها چند برابر هزینه پیشگیری است.
این مسائل در شرایط تحریم و محدودیت دسترسی به خدمات خارجی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هنگامی‌که امکان جایگزینی سریع تجهیزات، دریافت خدمات سازنده اصلی یا بهره‌گیری از مشاوران بین‌المللی وجود ندارد، تجربه داخلی به یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های استمرار پروژه‌ها تبدیل می‌شود. از دست رفتن این سرمایه در زمانی که کشور برای حفظ ظرفیت تولید، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده به توان فنی بیشتری نیاز دارد، می‌تواند فاصله میان برنامه‌های مصوب و نتایج واقعی را افزایش دهد.
راه برون‌رفت، صرفاً توصیه به حفظ همه نیروها یا ایجاد یک بانک اطلاعاتی نیست. شرکت‌ها باید دانش و مهارت‌های حیاتی خود را شناسایی کنند، تجربه پروژه‌های گذشته را به‌صورت نظام‌مند ثبت کنند و انتقال دانش از کارکنان باتجربه به نیروهای جوان را به بخشی از کار روزمره تبدیل سازند. مستندسازی تصمیم‌های فنی، ثبت علل تأخیرها و خطاها، تهیه درس‌آموخته‌های پروژه‌ها، ایجاد جانشین برای مشاغل کلیدی و استفاده از نظام مربیگری می‌تواند وابستگی سازمان به افراد را کاهش دهد. البته مدیریت دانش به‌تنهایی نمی‌تواند کمبود نقدینگی، بی‌ثباتی قراردادها یا ضعف نظام انگیزشی را جبران کند. حفظ متخصصان، پرداخت به‌موقع مطالبات، ایجاد امنیت نسبی شغلی و فراهم‌کردن فرصت رشد حرفه‌ای، مکمل‌های ضروری این رویکرد هستند.
امروز مسئله فقط این نیست که چند متخصص از کشور مهاجرت کرده‌اند یا چند نفر از شرکت‌ها جدا شده‌اند؛ مسئله مهم‌تر آن است که با خروج هر نیروی کلیدی، چه میزان از توان تصمیم‌گیری، حل مسئله و پیشبرد پروژه‌ها نیز از دست می‌رود. به نظر می‌رسد مدیریت دانش باید از حاشیه برنامه‌های مدیریتی به متن راهبرد شرکت‌های فعال در حوزه نفت و انرژی منتقل شود؛ زیرا کند شدن پروژه‌ها تنها نشانه کمبود منابع نیست، گاهی نشانه آن است که سازمان، دانش لازم برای استفاده مؤثر از منابع موجود را از دست داده است.
