به گزارش “راهبرد انرژی“، در حالی که در ایران از سرمایه‌گذاری‌های کلان در حوزه هوش مصنوعی سخن گفته می‌شود، تجربه هند نشان می‌دهد که توسعه این فناوری، فراتر از تخصیص بودجه و ایجاد زیرساخت‌های دیجیتال، به برنامه‌ریزی دقیق برای تأمین برق، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و حفاظت از منافع مصرف‌کنندگان نیاز دارد.
در شرایطی که محدودیت‌های اینترنت و اختلال در دسترسی کاربران به شبکه جهانی همچنان از موضوعات مورد بحث در ایران است، تجربه کشورهای دیگر می‌تواند پرسش‌های مهمی درباره اولویت‌های سرمایه‌گذاری، نحوه توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و ارتباط میان هوش مصنوعی و امنیت انرژی مطرح کند. مسئله فقط این نیست که چه میزان سرمایه برای هوش مصنوعی هزینه می‌شود؛ بلکه باید پرسید این سرمایه‌گذاری چه دستاوردی برای اقتصاد، جامعه و توان رقابتی کشور دارد و انرژی مورد نیاز آن چگونه تأمین خواهد شد.
هند؛ رشد مراکز داده و جهش تقاضا برای برق پاک
بر اساس گزارش منتشرشده در بلومبرگ، گسترش مراکز داده عظیم مورد نیاز شرکت‌های فناوری و هوش مصنوعی در هند، تقاضا برای برق و به‌ویژه انرژی‌های تجدیدپذیر را افزایش داده است. شرکت‌های فعال در حوزه انرژی پاک انتظار دارند رشد مصرف برق مراکز داده، رقابت برای تأمین ظرفیت تولید را تشدید کند.
کولدیپ جین، مدیرعامل و بنیان‌گذار شرکت هندی CleanMax Enviro Energy Solutions، در گفت‌وگو با بلومبرگ اعلام کرده است که حتی احداث پنج گیگاوات ظرفیت مراکز داده در هند، بر اساس برآوردی که او محافظه‌کارانه می‌داند، می‌تواند به تأمین ۳۰ تا ۴۰ گیگاوات ظرفیت انرژی تجدیدپذیر نیاز داشته باشد.
این برآورد، ابعاد پیوند میان اقتصاد دیجیتال و صنعت انرژی را نشان می‌دهد. مراکز داده برای فعالیت شبانه‌روزی به برق پایدار نیاز دارند و توسعه آنها، علاوه بر سرمایه‌گذاری در تجهیزات و شبکه‌های ارتباطی، مستلزم ایجاد ظرفیت جدید تولید برق، تقویت شبکه انتقال و طراحی سازوکارهای مطمئن تأمین انرژی است.
چالش دولت هند؛ توسعه فناوری بدون تحمیل هزینه به مردم
گسترش مراکز داده در هند، در کنار فرصت‌های اقتصادی، نگرانی‌هایی درباره افزایش مصرف برق و هزینه‌های انرژی ایجاد کرده است. طبق گزارش مورد اشاره، پس از اعتراض‌ها در بمبئی نسبت به برنامه‌های شرکت‌های بزرگی مانند آمازون و گوگل برای احداث مراکز داده، مقام‌های هندی از برنامه‌ریزی برای تدوین سیاست‌هایی در این حوزه خبر داده‌اند؛ سیاست‌هایی که هدف آنها، از جمله، حفاظت از مصرف‌کنندگان در برابر افزایش هزینه انرژی است.
این موضوع یک مسئله مهم در سیاست‌گذاری عمومی را برجسته می‌کند: توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی نباید بدون محاسبه آثار آن بر شبکه برق و هزینه خانوارها پیش برود. دولت‌ها باید میان جذب سرمایه‌گذاری، تأمین پایدار انرژی و جلوگیری از انتقال هزینه‌های توسعه صنایع بزرگ به مصرف‌کنندگان تعادل برقرار کنند.
پیش‌بینی دوبرابر شدن ظرفیت مورد نیاز انرژی تجدیدپذیر
بر اساس گزارش مؤسسه Anand Rathi Research که روزنامه Economic Times به آن استناد کرده، ظرفیت انرژی تجدیدپذیر مورد نیاز برای تأمین تقاضای برق مراکز داده در هند می‌تواند از ۱۶.۱ گیگاوات در سال ۲۰۲۶ به ۳۲.۴ گیگاوات تا سال ۲۰۳۰ افزایش یابد.
در چنین شرایطی، شرکت‌های بزرگ فناوری به دنبال تضمین دسترسی بلندمدت به برق هستند. یکی از ابزارهای مورد استفاده آنها، قراردادهای خرید برق یا PPA است که امکان توافق مستقیم با تولیدکنندگان انرژی را برای دوره‌های طولانی، از جمله ۱۵ تا ۲۰ سال، فراهم می‌کند.
این قراردادها می‌توانند به توسعه پروژه‌های جدید خورشیدی و بادی کمک کنند؛ زیرا تولیدکنندگان با اتکا به تقاضای بلندمدت، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای سرمایه‌گذاری و تأمین مالی خواهند داشت.
نمونه‌ای از این رویکرد، همکاری CleanMax و شرکت Meta Platforms است. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره این همکاری، CleanMax قرار است ۸۳۷ مگاوات ظرفیت تولید انرژی خورشیدی و بادی را در ایالت‌های راجستان و کارناتاکا توسعه دهد و بهره‌برداری کند. طبق گزارش، متا تمام ویژگی‌های زیست‌محیطی حاصل از این پروژه‌ها را خریداری خواهد کرد؛ سازوکاری که با تعهدات شرکت‌های فناوری برای تأمین انرژی پاک ارتباط دارد.
هوش مصنوعی؛ فرصت انرژی پاک یا تشدید وابستگی به زغال‌سنگ؟
برآوردهای BloombergNEF تصویری از ابعاد بلندمدت این تحول ارائه می‌کند. بر اساس گزارش «کتاب حقایق انتقال انرژی هند ۲۰۲۶»، تقاضای برق مراکز داده این کشور ممکن است از حدود ۱۱ تراوات‌ساعت در سال ۲۰۲۵ به ۶۳۶ تراوات‌ساعت در سال ۲۰۵۰ برسد؛ رقمی که طبق این برآورد، معادل حدود ۱۱ درصد از کل مصرف برق هند در آن سال خواهد بود.
با این حال، افزایش تقاضای برق الزاماً به معنای افزایش متناسب مصرف انرژی پاک نیست. در مراحل نخست توسعه، بخش قابل‌توجهی از برق مورد نیاز مراکز داده هند همچنان می‌تواند از شبکه‌ای تأمین شود که وابستگی زیادی به زغال‌سنگ دارد.
BloombergNEF در عین حال به راهکارهایی برای کاهش این وابستگی اشاره کرده است؛ از جمله قرارداد با تولیدکنندگان مستقل انرژی تجدیدپذیر، توسعه نیروگاه‌های اختصاصی، نصب سامانه‌های خورشیدی در محل و خرید برق از بازارهای انرژی.
البته تأمین سالانه برق پاک با تضمین دسترسی شبانه‌روزی به برق یکسان نیست. نوسان تولید خورشیدی و بادی، محدودیت‌های ذخیره‌سازی و ظرفیت شبکه، ضرورت استفاده از ترکیبی از منابع تولید، ذخیره‌سازی انرژی و مدیریت هوشمند مصرف را برجسته می‌کند.
درس هند برای ایران؛ هوش مصنوعی بدون برنامه انرژی پایدار نمی‌ماند
تجربه هند نشان می‌دهد که توسعه هوش مصنوعی و مراکز داده را نمی‌توان صرفاً پروژه‌ای در حوزه فناوری اطلاعات دانست. این تحول به‌طور مستقیم با سیاست انرژی، سرمایه‌گذاری صنعتی، توسعه شبکه برق و برنامه‌ریزی برای کاهش آلایندگی ارتباط دارد.
در ایران نیز پیش از اختصاص بودجه‌های کلان به طرح‌های هوش مصنوعی، لازم است درباره نحوه تأمین برق مورد نیاز، میزان بهره‌وری سرمایه‌گذاری‌ها، دسترسی آزاد و پایدار به اینترنت و آثار اقتصادی این طرح‌ها بر زندگی مردم شفاف‌سازی شود.
همچنین انتقادها درباره محدودیت اینترنت، گسترش فیلترینگ و شکل‌گیری بازار خدمات عبور از محدودیت‌ها، ضرورت ارزیابی مستقل سیاست‌های ارتباطی کشور را مطرح می‌کند. این انتقادها باید با بررسی شواهد، هزینه‌ها و نتایج اجرایی همراه باشند تا مشخص شود چه میزان از منابع عمومی واقعاً به توسعه زیرساخت‌های پایدار و افزایش توان رقابتی اقتصاد اختصاص یافته است.
در نهایت، تجربه هند یادآوری می‌کند که هوش مصنوعی تنها با خرید تجهیزات پیشرفته یا ساخت مراکز داده توسعه نمی‌یابد. زیرساخت ارتباطی قابل‌اعتماد، برق پایدار، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک، قواعد شفاف و حفاظت از منافع مصرف‌کنندگان، اجزای مکمل این مسیر هستند. اگر این عناصر در کنار یکدیگر قرار نگیرند، هزینه توسعه فناوری ممکن است افزایش یابد، بی‌آنکه دستاوردهای اقتصادی مورد انتظار به‌طور کامل محقق شود.
