به گزارش “راهبرد انرژی“، صنعت پتروشیمی ایران یکی از مهمترین منابع درآمد ارزی و از ارکان اصلی اقتصاد کشور به شمار می رود. طی دهه های گذشته ایران با تکیه بر منابع عظیم نفت و گاز خود توانسته است جایگاه مهمی دربازار جهانی محصولات پتروشیمی به دست آورد. صادرات محصولاتی مانند متانول، اوره، ال پی جی، پلی اتیلن، آمونیاک و سایر مشتقات شیمیایی سهم بزرگی در تأمین ارز، اشتغال زایی و توسعه صنعتی کشور داشته است.
اما در جریان جنگ و حملات اخیر به برخی زیرساخت های انرژی و صنایع پتروشیمی ایران نگرانی های گسترده ای درباره آینده اقتصاد کشور و امنیت صادرات انرژی ایجاد شد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که هدف قرار گرفتن صنایع پتروشیمی نه تنها یک حمله صنعتی، بلکه ضربه ای مستقیم به قلب اقتصاد ایران محسوب می شود.
اهمیت صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران
صنایع پتروشیمی پس از نفت خام دومین منبع اصلی درآمد ارزی ایران هستند. این صنعت علاوه بر صادرات هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیر مستقیم ایجاد کرده و بخش بزرگی از صنایع پایین دستی کشور به آن وابسته اند.
جغرافیای مجتمع های صنعت پتروشیمی در مناطقی مانند عسلویه، ماهشهر، خارک و مناطق داخلی نقش کلیدی در تولید و صادرات دارند. این مناطق به دلیل موقعیت استراتژیک خود در نزدیکی خلیج فارس از مهمترین مراکز اقتصادی کشور محسوب می شوند. با توجه به بمباران و تخریب واحد های فجر1 و فجر 2 در هاب ماهشهر و واحدهای دماوند انرژی و مبین انرژی در هاب عسلویه که تامین کننده یوتیلیتی و نیروی محرک مجتمعهای پتروشیمی بوده است، شرایط تولید محصولات پتروشیمی را با مشکلات فراوانی روبرو نموده است. در همین راستا پیرو ابلاغیه مستقیم دولت صادرات بسیاری از محصولات پتروشیمی متوقف شده و تا زمان نامعلومی اتمام زمان بازسازی کامل خسارت های وارده از جنگ و تامین نیاز صنایع داخل باشد ادامه ادامه خواهد داشت .
این موضوع در حالیست که در شرایط تحریم و محدودیت های اقتصادی درآمد حاصل از صادرات پتروشیمی برای تأمین ارز واردات کالاهای اساسی و حفظ ثبات اقتصادی اهمیت حیاتی داشته است.
خسارات مستقیم حملات به صنایع پتروشیمی
۱.کاهش تولید و توقف فعالیت برخی واحدها
حملات نظامی به زیرساختهای انرژی و پتروشیمی می تواند باعث توقف فعالیت واحدهای تولیدی آسیب به تجهیزات قطع برق و اختلال در تأمین خوراک شود. حتی آسیبهای محدود نیز ممکن است زنجیره تولید را مختل کرده و صادرات را کاهش دهد.
در بسیاری از مجتمع های پتروشیمی فرآیند تولید به صورت پیوسته انجام می شود و هرگونه توقف ناگهانی می تواند خسارات مالی سنگینی به همراه داشته باشد که این موضوع تنها بخشی از مشکلات و خسارات بیان شده است . مضافا با توقف تولید ایران از صادرکننده تبدیل به واردکننده برخی محصولات پتروشیمی شده است.
۲. کاهش صادرات و درآمد ارزی
صادرات پتروشیمی یکی از اصلی ترین منابع تأمین ارز در ایران است و طی چند سال اخیر به طور متوسط تا 16 میلیارد دلار ارزآوری داشت. کاهش تولید یا اختلال در حمل و نقل دریایی می تواند درآمدهای ارزی کشور را به شدت کاهش دهد.
همچنین افزایش ریسک های امنیتی در خلیج فارس و تنگه هرمز ممکن است باعث شود شرکتهای کشتیرانی و بیمه بین المللی همکاری خود با ایران را محدود کنند. این موضوع هزینه صادرات را افزایش داده و رقابت پذیری محصولات ایرانی را کاهش می دهد.
۳. افزایش فشار بر نرخ ارز و تورم
کاهش درآمد ارزی معمولاً به افزایش فشار بر بازار ارز منجر می شود. در چنین شرایطی ارزش ریال کاهش یافته و تورم افزایش پیدا می کند. این مساله می تواند قیمت کالاهای اساسی مواد اولیه و هزینه زندگی مردم را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. در صورت شروع فعالیت بازار در شرایط پس از جنگ قیمت ارز شفاف تر شده و با اطمینان رو به افزایش خواهد بود , به صورتی که در هفته گذشته شاهد این موضوع با اعلام قمت های فروش در بازار بوده که پس از آن , بازار اقدام به حذف لیست قیمت های فروش اعلامی نمود .
از سوی دیگر صنایع داخلی که به مواد اولیه پتروشیمی وابسته هستند نیز با افزایش قیمت و کمبود مواد اولیه مواجه می شوند.
۴. تأثیر بر بازار کار و صنایع وابسته
صنعت پتروشیمی به طور مستقیم و غیر مستقیم هزاران فرصت شغلی در ایران ایجاد کرده است. هرگونه کاهش تولید یا تعطیلی واحدها می تواند موجب بیکاری نیروی کار کاهش فعالیت شرکتهای حمل و نقل خدمات فنی پیمانکاران و صنایع وابسته شود.
همچنین بسیاری از کارخانه های تولید پلاستیک کود شیمیایی رزین شوینده ها و مواد صنعتی به خوراک پتروشیمی وابسته اند. اختلال در این صنعت می تواند زنجیره گسترده ای از مشکلات را در بخش تولید کشور ایجاد کند.
در این خصوص برخی دیگر از تبعات آن از موج بیکاری های گستره گرفته تا هزینه های بالای بیمه بیکاری و مواردی از این دست بر دوش دولت سنگینی خواهد کرد
۵. تأثیر روانی و سرمایه گذاری
حملات نظامی به زیر ساختهای اقتصادی معمولاً تأثیر روانی شدیدی بر بازار و سرمایه گذاران دارد. افزایش نااطمینانی اقتصادی می تواند باعث خروج سرمایه کاهش سرمایه گذاری داخلی و خارجی و افت فعالیتهای تولیدی شود.
سرمایه گذاران خارجی نیز در شرایط جنگی تمایل کمتری به مشارکت در پروژه های انرژی و پتروشیمی خواهند داشت. این موضوع می تواند روند توسعه صنعت را برای سال ها کند کند.
۶. تأثیر بر اقتصاد جهانی و منطقه ای
ایران یکی از تأمین کنندگان مهم محصولات پتروشیمی در منطقه است. کاهش صادرات ایران می تواند موجب افزایش قیمت جهانی برخی محصولات شیمیایی و انرژی شود که این مهم با افزایش 50 درصدی محصولات پلیمری، افزایش چندبرابری قیمت متانول، اوره همراه بوده است. مضافا با شیفت در زنجیره تامین جهانی، قدرت رقابتی پتروشیمی ایران در بازار جهانی از بین رفته است و ر قبا جای ایران را پر کرده اند.
کشورهای وارد کننده ای مانند چین هند و برخی کشورهای آسیایی ممکن است با افزایش هزینه مواد اولیه و اختلال در زنجیره تأمین مواجه شوند. در مقابل برخی رقبای منطقه ای مانند عربستان سعودی قطر و امارات می توانند از کاهش سهم ایران در بازار جهانی بهره مند شوند.
لازم به ذکر است کشورهای مذکور با توجه به عدم وجود تحریم و دسترسی به بازارهای صنایع جهانی و منابع مالی موجود سیر بازسازی آسیب های وارده را با سرعت بالاتری به انجام خواهند رساند و بنابراین خسارات وارده از سوی ایران نمی تواند سرعت دستیابی این کشورها را از سهم بازار جهانی ایران کاهش دهد .
پیامدهای بلندمدت
در صورت ادامه درگیری ها و تکرار حملات بازسازی زیر ساختهای آسیب دیده به سرمایه گذاری عظیم و زمان طولانی نیاز خواهد داشت. همچنین ممکن است خریداران خارجی برای کاهش ریسک منابع تأمین خود را تغییر دهند وابستگی کمتری به بازار ایران داشته باشند.
این مساله می تواند جایگاه ایران را در بازار جهانی پتروشیمی تضعیف کرده و سهم کشور از تجارت منطقه ای را کاهش دهد.
نتیجه
بمباران صنایع پتروشیمی ایران در جریان جنگ اخیر تنها یک حمله نظامی به چند مجتمع صنعتی نیست بلکه تهدیدی مستقیم علیه اقتصاد کشور محسوب می شود. کاهش تولید، افت صادرات کمبود ارز افزایش تورم آسیب به بازار کار و کاهش سرمایه گذاری از مهمترین پیامدهای این بحران هستند. با توجه به وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای انرژی و پتروشیمی، حفظ امنیت زیرساخت های صنعتی و جلوگیری از گسترش تنشهای نظامی، نقش بسیار مهمی در ثبات اقتصادی کشور خواهد داشت. ادامه درگیری ها می تواند نه تنها اقتصاد ایران بلکه بازار انرژی و پتروشیمی منطقه و جهان را نیز با بی ثباتی و بحران مواجه کند و تمامی این موارد بدون در نظر گرفتن آسیب های فراوانی است که رفاه و معیشت مردم را نیز نشانه رفته است. در پایان باید تاکید کرد صنعت پتروشیمی که زمانی مزیت نسبی قدرت اقتصادی و تولید ناخالص داخلی کشور بود هم اکنون تبدیل به یک نقطه ضعف شده است.
