به گزارش “راهبرد انرژی“، افزایش قیمت جهانی روغن‌های پایه، اختلال در مسیرهای تجاری و محدودیت‌های وارداتی، زنجیره تأمین روانکارها در ایران را با چالش مواجه کرده است. این وضعیت در کنار رشد هزینه‌های تولید، به افزایش قیمت روغن موتور و نگرانی از کمبود و عرضه محصولات تقلبی در بازار دامن زده است. به اعتقاد فعالان این صنعت، عبور از شرایط فعلی به مدیریت منابع، تسهیل تأمین مواد اولیه و بازنگری در سیاست‌های تنظیم بازار نیاز دارد.
در همین ارتباط، علیرضا آمارمحمدی، کارشناس بازار روانکار و مدیرعامل شرکت Boitoil ، با تشریح وضعیت تأمین مواد اولیه، افزایش هزینه‌های تولید و چالش‌های بازار روانکارها، معتقد است بخشی از مشکلات موجود ریشه در اختلالات بین‌المللی زنجیره تأمین دارد؛ هرچند محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها فشار بیشتری بر تولیدکنندگان داخلی وارد کرده است.
کمبود روغن‌های پایه و چالش تولیدکنندگان
آمارمحمدی با اشاره به تفاوت ساختار تأمین مواد اولیه در صنعت روانکار اعلام کرد که تولیدات این صنعت به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ محصولاتی که مواد اولیه آنها به‌طور کامل در داخل کشور تأمین می‌شود و محصولاتی که بخشی از مواد اولیه موردنیازشان وارداتی است.
به گفته وی، تولیدکنندگان گروه دوم در حال حاضر با چالش‌های جدی مواجه هستند. روغن‌های پایه وارداتی که از مواد اولیه اصلی تولید روغن موتور محسوب می‌شوند، با مشکلاتی در ترانزیت و تأمین روبه‌رو شده‌اند. علاوه بر این، میزان عرضه برخی از این محصولات کاهش یافته و تولید آنها در تعدادی از پالایشگاه‌های خارجی نیز به دلیل اختلال در تنگه هرمز کمتر شده است.
این کارشناس با تأکید بر ماهیت بین‌المللی بخشی از کمبودها افزود که حتی کشورهای اروپایی نیز با مشکلاتی در تأمین این مواد اولیه مواجه هستند، اما شرایط تحریم و محدودیت‌های تجاری فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان ایرانی وارد کرده است. از اینرو، مدیریت منابع موجود و تلاش برای حفظ سطح تولید و عرضه در شرایط فعلی اهمیت ویژه‌ای دارد.
ضرورت مدیریت ترکیب تولید و حفظ تعادل بازار
مدیرعامل شرکت Boitoil با اشاره به امکان استفاده از برخی مواد اولیه در تولید انواع مختلف روانکارها، مدیریت ترکیب تولید را یکی از راهکارهای مواجهه با محدودیت‌های تأمین دانست. به گفته وی، برخی مواد اولیه قابلیت استفاده در تولید روغن‌های تخصصی و ویژه یا محصولات عمومی‌تر را دارند و می‌توان با مدیریت صحیح منابع، نیاز گروه‌های مختلف مصرف‌کنندگان را تا حدودی پوشش داد.
آمارمحمدی با اشاره به تجربه کشورهای اروپایی در مواجهه با کمبودهای مشابه توضیح داد که در برخی موارد، تغییراتی در ترکیب مواد اولیه و تولید اعمال می‌شود. البته چنین تغییراتی باید با رعایت الزامات فنی و استانداردهای مربوط به هر محصول صورت گیرد.
به اعتقاد این کارشناس بازار روانکار، ممکن است در برخی شرایط عملکرد محصول در بعضی شاخص‌ها تغییر کند و فاصله زمانی سرویس خودرو کاهش یابد، اما این موضوع لزوماً به معنای آسیب به موتور نیست. با اینحال، استفاده از روغن خارج از مشخصات فنی توصیه‌شده سازنده خودرو نمی‌تواند راهکار مناسبی برای مدیریت کمبود باشد.
آمارمحمدی همچنین تأکید کرد که ترکیب تولید باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که میان نیاز خودروهای قدیمی، که به روغن‌هایی با مشخصات فنی خاص احتیاج دارند، و خودروهای جدید، که استفاده از روغن‌های سنتتیک و گریدهای کیفی بالاتر برای آنها ضروری است، تعادل برقرار شود. کیفیت بنزین مصرفی در ایران نیز از عواملی است که می‌تواند بر عملکرد روغن موتور و ضرورت سرویس زودتر خودرو تأثیر بگذارد.
افزایش ۱۰۰ درصدی قیمت برخی روغن‌های سنتتیک
این کارشناس صنعت روانکار درباره روند افزایش قیمت محصولات نیز اظهار داشت که نوسانات هزینه‌ها در ماه‌های اخیر بسیار شدید و سریع بوده و به همین دلیل تعیین یک درصد مشخص برای افزایش هزینه تولید دشوار است. با اینحال، برآورد وی نشان می‌دهد قیمت برخی روغن‌های سنتتیک در یک ماه گذشته حدود ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.
به گفته آمارمحمدی، بخش قابل‌توجهی از این افزایش به رشد نرخ ارز مربوط می‌شود، اما تمام آن را نمی‌توان با تغییرات ارزی توضیح داد. افزایش قیمت جهانی نفت و روغن‌های پایه، تورم، هزینه‌های بسته‌بندی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها نیز در این روند نقش داشته‌اند.
این فعال صنعت روانکار معتقد است تولیدکنندگان داخلی از چند جهت به‌طور هم‌زمان تحت فشار قرار گرفته‌اند؛ از یک طرف هزینه تأمین مواد اولیه افزایش یافته و از طرف دیگر، محدودیت‌های تجاری و حمل‌ونقل، دسترسی به برخی منابع تأمین را دشوارتر کرده است.
روغن‌های تقلبی؛ تهدیدی در سایه آشفتگی بازار
آمارمحمدی یکی دیگر از پیامدهای نوسانات شدید بازار را افزایش احتمال عرضه روغن‌های تقلبی دانست و نسبت به مخاطرات آن برای مصرف‌کنندگان هشدار داد.
به گفته وی، تغییرات سریع قیمت در فاصله‌های زمانی کوتاه، تشخیص محصول اصل از تقلبی را دشوارتر کرده است. برای مثال، ممکن است مصرف‌کننده در یک فروشگاه با محصولی مواجه شود که قیمت آن به‌طور محسوسی از روغنی که یک ماه بعد تولید شده، کمتر است. در چنین شرایطی، تشخیص اینکه اختلاف قیمت ناشی از قدیمی بودن موجودی فروشگاه است یا عرضه محصول تقلبی، برای مصرف‌کننده دشوار خواهد بود.
وی با اشاره به احتمال سوءاستفاده افراد سودجو از این سردرگمی تأکید کرد که در شرایط فعلی، توجه به اصالت محصول، مشخصات تولید و خرید از مراکز معتبر اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
محدودیت منابع تأمین و تأثیر تحریم‌ها
این کارشناس صنعت روانکار، محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها را از عوامل مؤثر بر تغییر مسیرهای تأمین مواد اولیه دانست و معتقد است بهبود شرایط تجاری می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر وضعیت تولیدکنندگان داخلی داشته باشد.
آمارمحمدی توضیح داد که در دوره‌ای که تحریم‌ها دسترسی تولیدکنندگان به برخی منابع تأمین را محدود کرد، بخشی از آنها به سمت بازار روسیه رفتند؛ اما پس از بروز مشکلات در این کشور، روسیه برای مدیریت مصرف داخلی خود، صادرات برخی گریدهای روغن پایه را محدود کرد. در نتیجه، یکی از منابع تأمین تولیدکنندگان ایرانی نیز محدود شد و در بعضی موارد عرضه این محصولات به‌طور کامل متوقف شد.
وی همچنین به محدودیت‌ها و مشکلات پالایشگاه‌های کشورهای منطقه، از جمله امارات، اشاره کرد و افزایش قیمت جهانی نفت و روغن‌های پایه سنتتیک را از دیگر عوامل فشار بر بازار دانست. به گفته وی، تولید جهانی روغن‌های پایه گروه ۳ و گروه ۵ که در تولید روغن‌های باکیفیت‌تر کاربرد دارند نیز کاهش یافته است.
آمارمحمدی با اشاره به تأثیر تحولات ژئوپلیتیک، از جمله جنگ اوکراین و درگیری‌های منطقه‌ای، بر بازار جهانی افزود که کاهش تولید جهانی از یک سو و محدودیت‌های وارداتی ایران از سوی دیگر، تأمین این مواد اولیه را دشوارتر کرده است.
چرا قیمت روغن پایه در ایران از اروپا بیشتر است؟
به اعتقاد آمارمحمدی، اگرچه کشورهای اروپایی نیز با کمبود برخی روغن‌های پایه مواجه هستند، اما دسترسی آسان‌تر آنها به بازارهای جهانی، امکان واردات و تأمین مواد اولیه را فراهم‌تر می‌کند. در مقابل، واردکنندگان ایرانی علاوه بر قیمت خرید، باید هزینه‌ها و دشواری‌های بیشتری را برای انتقال و واردات مواد اولیه تحمل کنند.
به همین دلیل، قیمت تمام‌شده این محصولات در ایران می‌تواند حتی از قیمت آنها در بازار اروپا بیشتر باشد. وی البته تأکید کرد که تمام اختلاف قیمت را نمی‌توان به تحریم‌ها نسبت داد؛ چرا که در برخی موارد، حتی با در نظر گرفتن نرخ ارز، فاصله قیمت محصولات در ایران و اروپا همچنان قابل‌توجه است.
از نگاه این کارشناس بازار روانکار، چنین وضعیتی می‌تواند نشان‌دهنده تأثیر کمبود عرضه در مقایسه با تقاضا و افزایش تقاضای بازار بر قیمت‌ها باشد؛ عاملی که در کنار هزینه‌های واردات و محدودیت‌های تجاری، فشار بیشتری بر بازار داخلی وارد می‌کند.
عبور از بحران با همکاری حلقه‌های زنجیره تأمین
مدیرعامل شرکت Bitoil در پایان بر راهکارهای عبور از شرایط فعلی، بر ضرورت همکاری میان سه حلقه اصلی زنجیره روانکارها، یعنی تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان تأکید کرد.
به اعتقاد وی، هر سه گروه باید شرایط و محدودیت‌های یکدیگر را درک کنند تا امکان مدیریت بهتر بازار فراهم شود. متهم کردن یکدیگر نه‌تنها کمکی به حل مشکلات نمی‌کند، بلکه می‌تواند شرایط موجود را تشدید کند.
آمارمحمدی مدیریت منابع موجود، تسهیل تأمین مواد اولیه و توجه به محدودیت‌های واقعی تولید را از ضرورت‌های شرایط فعلی دانست و بر این باور است که سیاست‌های تنظیم بازار نیز باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که به کاهش انگیزه تولید و عرضه منجر نشوند.
بازار روانکارها در انتظار اصلاح زنجیره تأمین
مجموع تحولات بازار روغن موتور نشان می‌دهد افزایش قیمت‌ها و محدودیت عرضه را نمی‌توان به یک عامل مشخص نسبت داد. اختلال در زنجیره تأمین جهانی، کاهش دسترسی به برخی گریدهای روغن پایه، محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها در کنار افزایش نرخ ارز و هزینه‌های داخلی، مجموعه‌ای از فشارها را بر صنعت روانکار کشور تحمیل کرده‌اند.
در این میان، مصرف‌کنندگان نیز علاوه بر افزایش هزینه نگهداری خودرو، با خطر عرضه محصولات تقلبی و دشواری تشخیص قیمت واقعی کالا مواجه هستند.
به نظر می‌رسد مدیریت پایدار بازار صرفاً از مسیر قیمت‌گذاری دستوری امکان‌پذیر نیست و به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ برای تقویت عرضه، تسهیل تأمین مواد اولیه، کاهش موانع تجاری و نظارت مؤثر بر شبکه توزیع نیاز دارد. حفظ تعادل میان منافع تولیدکنندگان و حقوق مصرف‌کنندگان، شرط مهم عبور از شرایط فعلی و بازگشت ثبات به بازار روانکارهاست.
