به گزارش “راهبرد انرژی“، صنعت پالایش نفت در حال عبور از دورهای است که در آن معیار اصلی موفقیت، ظرفیت پالایش، نرخ بهرهبرداری و میزان تولید بنزین و گازوئیل بود. مساله امروز پیچیدهتر شده است. رشد ظرفیت پالایش در بخشهایی از جهان ادامه دارد، اما رشد تقاضای سوختهای سنتی دیگر با سرعت گذشته پیش نمیرود. همزمان، پتروشیمی، هیدروژن، برق تجدیدپذیر، ذخیرهسازی انرژی، سوختهای تجدیدپذیر و فناوریهای دیجیتال به تدریج وارد همان محاسباتی شدهاند که پیشتر تقریباً تماماً در اختیار نفت و فرآوردههای پالایشی بود.
این تغییر را نمیتوان صرفاً «گذار انرژی» نامید. آنچه در حال وقوع است، تغییر در منطق اقتصادی پالایشگاه است.
آژانس بین المللی انرژی IEA در گزارش چشمانداز نفت اخیر خود پیشبینی کرده بود که تا سال ۲۰۳۰ حدود ۴.۲ میلیون بشکه در روز ظرفیت پالایشی جدید در جهان اضافه شود، در حالیکه حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز ظرفیت نیز تعطیل خواهد شد. از نگاه این آژانس، رشد خالص ظرفیت از رشد تقاضای فرآوردهها بیشتر خواهد بود و این مساله فشار بیشتری بر پالایشگاههای پرهزینه و کمانعطاف وارد میکند.
بنابراین مساله اصلی دیگر این نیست که «چقدر نفت میتوان پالایش کرد؟» بلکه اینست که از هر بشکه خوراک، با چه ترکیبی از محصولات و انرژی میتوان بیشترین ارزش را ایجاد کرد؟
پایان تدریجی پالایشگاه تکمحصولی
پالایشگاه سنتی بر یک منطق نسبتاً ساده بنا شده بود: نفت خام وارد شود و پس از طی مجموعهای از فرآیندها، بنزین، گازوئیل، سوخت جت، نفت کوره و سایر فرآوردهها تولید شود. اما این مدل با دو فشار همزمان روبهرو است.
از یک طرف، تقاضای برخی سوختهای حملونقلی در بسیاری از بازارها به نقطه بلوغ نزدیک شده است. دادههای IEA نشان میدهد در سال ۲۰۲۵ مصرف بنزین و گازوئیل تقریباً ثابت مانده، در حالیکه سوخت جت همچنان یکی از معدود بخشهای مهم رشد مصرف نفت بوده است.
از طرف دیگر، ظرفیتهای جدید و بزرگ پالایشی در آسیا و خاورمیانه وارد بازار میشوند؛ واحدهایی که معمولاً از مقیاس، فناوری و یکپارچگی بیشتری برخوردارند. در چنین شرایطی، پالایشگاه قدیمی که تنها بر فروش سوخت وابسته است، در برابر پالایشگاهی که میتواند میان سوخت، مواد شیمیایی، پتروشیمی، روغن پایه، هیدروژن و انرژی جابهجا شود، موقعیت ضعیفتری خواهد داشت. به همین دلیل مفهوم انعطاف پذیری پالایشگاه Refinery Flexibility اهمیت پیدا کرده است. انعطاف دیگر فقط به معنای توانایی پالایش چند نوع نفت خام نیست. انعطاف آینده یعنی توانایی تغییر سبد محصول، تغییر خوراک، مدیریت انرژی و حتی تغییر مدل کسبوکار.
پالایشگاه و پتروشیمی؛ یک سیستم اقتصادی واحد
یکی از نخستین نشانههای این تحول، نزدیکشدن مرز میان پالایشگاه و پتروشیمی است. ICIS در مطالعات خود درباره زنجیره ارزش پالایشگاهها، موضوع اصلی را چگونگی مقابله با ریسک کاهش تقاضای محصولات فعلی و افزایش تابآوری اقتصادی پالایشگاه عنوان کرده است. در این نگاه، پالایشگاه دیگر یک واحد مستقل نیست؛ بلکه بخشی از یک زنجیره بزرگتر انرژی و مواد شیمیایی است. این روند در مفهوم یکپارچگی پالایشگاه-پتروشیمی Refinery–Petrochemical Integration به اوج میرسد. در یک مجتمع یکپارچه، تصمیم درباره اینکه یک جریان هیدروکربنی به بنزین تبدیل شود یا به خوراک پتروشیمی، دیگر صرفاً تصمیم مهندسی نیست؛ یک تصمیم اقتصادی است.
اگر حاشیه سود بنزین کاهش پیدا کند و در همان زمان ارزش خوراک پتروشیمی افزایش یابد، مجتمع یکپارچه میتواند بخشی از جریان را به سمت پتروشیمی هدایت کند. اینجاست که مفهوم تبدیل نقت خام به محصولات شیمیایی Crude-to-Chemicals اهمیت پیدا میکند؛ یعنی طراحی فرآیند بهگونهای که سهم بیشتری از نفت خام مستقیماً یا غیرمستقیم به مواد شیمیایی اختصاص پیدا کند.
شیفت به سمت انرژیهای تجدیدپذیر
اما شیفت بعدی از این هم بزرگتر است . اگر پالایشگاه–پتروشیمی را مرحله نخست تحول بدانیم، مرحله بعدی ورود انرژیهای تجدیدپذیر به قلب عملیات پالایشگاه است. این اتفاق هماکنون در حال رخدادن است. در ژانویه ۲۰۲۶، Hydrocarbon Processing از برنامه ORLEN برای ساخت یک نیروگاه خورشیدی ۴۰ مگاواتی در کنار پالایشگاه Plock لهستان خبر داد. این نیروگاه قرار است سالانه حدود ۴۵ هزار مگاواتساعت برق تولید کند و بهرهبرداری آن برای سال ۲۰۲۸ برنامهریزی شده است. این پروژه در ظاهر یک نیروگاه خورشیدی در کنار پالایشگاه است، اما از منظر استراتژیک معنای بزرگتری دارد.
پالایشگاه دیگر فقط مصرفکننده انرژی نیست و میتواند بخشی از انرژی مورد نیاز خود را تولید کند. این تفاوت کوچکی نیست. پالایشگاههای بزرگ از مصرفکنندگان قابلتوجه برق و انرژی هستند. بنابراین هرچه برق تجدیدپذیر ارزانتر و قابل اتکاتر شود، تولید برق در محل یا خرید بلندمدت برق تجدیدپذیر میتواند بخشی از استراتژی رقابتپذیری آنها باشد.
از برق خورشیدی تا هیدروژن
مرحله منطقی بعدی، اتصال برق تجدیدپذیر به الکترولایزر است.
در این مدل:
خورشید و باد → برق → الکترولیز آب → هیدروژن سبز → پالایشگاه
این مسیر دیگر یک سناریوی آزمایشگاهی نیست.
Hydrocarbon Processing در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش کرد که نصب مجموعه الکترولایزرهای PEM با ظرفیت مجموع ۱۰۰ مگاوات در پالایشگاه Sines شرکت Galp در پرتغال تکمیل شده است. این پروژه در صورت بهرهبرداری کامل میتواند تا ۱۵ هزار تن در سال هیدروژن تجدیدپذیر تولید کند و حدود ۲۰ درصد از مصرف هیدروژن خاکستری پالایشگاه را جایگزین کند.
Repsol نیز در پالایشگاه Petronor اسپانیا یک الکترولایزر ۱۰۰ مگاواتی دیگر را توسعه میدهد که ظرفیت تولید سالانه آن تا ۱۵ هزار تن هیدروژن تجدیدپذیر خواهد بود.
در پروژه BP و Iberdrola در پالایشگاه Castellón نیز برق تجدیدپذیر خورشیدی و بادی از طریق قرارداد خرید برق برای یک الکترولایزر ۲۵ مگاواتی تأمین میشود. هدف، تولید هیدروژن سبز برای استفاده در پالایشگاه و حرکت این سایت به سمت یک «مرکز انرژی یکپارچه» است.
این نمونهها یک مسیر کاملاً مشخص را نشان میدهند. پالایشگاه آینده فقط نفت را پالایش نمیکند؛ انرژی را نیز مدیریت میکند.
پالایشگاه بهعنوان نیروگاه؟
این ایده را میتوان یک مرحله جلوتر برد. اگر پالایشگاه زمین، اتصال به شبکه، زیرساخت برق، خطوط انتقال، مخازن، مدیریت انرژی و مصرف پایدار داشته باشد، چرا نباید در آینده بخشی از فعالیت آن به تولید و ذخیره برق اختصاص پیدا کند؟ در چنین مدلی، معماری سایت میتواند شامل این اجزا باشد:
خورشیدی + بادی + شبکه برق + باتری + الکترولایزر + هیدروژن + پالایشگاه + پتروشیمی
در ساعات تولید بالای خورشیدی، برق اضافی میتواند برای تولید هیدروژن یا شارژ باتری استفاده شود.
در زمان کاهش تولید تجدیدپذیر، باتری میتواند بخشی از بار پالایشگاه را تأمین کند.
و در شرایط مناسب، برق میتواند به شبکه فروخته شود.
این همان نقطهای است که مفهوم «پالایشگاه» به تدریج جای خود را به هاب انرژی میدهد.
باتری؛ آیا پالایشگاهها باتریساز میشوند؟
پاسخ به این پرسش نیازمند دقت است. در حال حاضر نمیتوان گفت مدل غالب صنعت اینست که پالایشگاهها مستقیماً وارد تولید سلول باتری شوند. اما شواهدی وجود دارد که نشان میدهد شرکتهای بزرگ نفت و انرژی در حال ورود به زنجیره ارزش باتری و لیتیوم هستند. ICIS در بررسی استراتژی شرکتهای بزرگ نفتی گزارش کرده است که Total در توسعه فناوری باتری و کارخانههای باتری لیتیومیون از طریق Saft وارد این حوزه شده بود. در نمونهای دیگر، ExxonMobil به سمت تولید لیتیوم حرکت کرده است. این شرکت در پروژه استخراج لیتیوم از آبنمک در آرکانزاس سرمایهگذاری کرده و قصد دارد از تجربه خود در استخراج و پالایش برای تبدیل لیتیوم به محصول قابل استفاده در باتریهای خودروهای برقی استفاده کند.
این اتفاق از منظر صنعت پالایش بسیار قابل توجه است. چرا؟ چون شرکت نفتی در حال انتقال یک قابلیت قدیمی خود به یک بازار جدید است:
استخراج → جداسازی → پالایش → تولید ماده با خلوص بالا
این همان منطق صنعتی است که سالها در پالایش نفت استفاده شده است.
بنابراین شاید تعبیر دقیقتر این نباشد که: «پالایشگاهها کارخانه باتری میشوند.» بلکه باید گفت: «توانمندیهای پالایشی در حال ورود به زنجیره مواد باتری هستند.» این تفاوت از نظر تحلیلی بسیار مهم است. حتی اگر پالایشگاه هرگز سلول باتری تولید نکند، میتواند یکی از مصرفکنندگان مهم سیستمهای ذخیرهسازی باتری باشد.
Argus در تحلیل سال ۲۰۲۶ خود درباره ذخیرهسازی انرژی، رشد قابل توجه سیستمهای ذخیرهسازی را پیشبینی کرده و همزمان از افزایش نقش این بخش در تقاضای لیتیوم خبر داده است. در این سناریو، پالایشگاه میتواند از Battery Energy Storage System یا BESS برای مدیریت بار، کاهش پیک مصرف، استفاده بهتر از برق خورشیدی و افزایش انعطاف شبکه استفاده کند. در واقع، ممکن است اولین باتری بزرگی که در کنار یک پالایشگاه ساخته میشود، برای فروش باتری به خودروها نباشد؛ برای خود پالایشگاه باشد.
این سناریو از نظر اقتصادی نیز منطقیتر است. یک حلقه جدید: برق، باتری، هیدروژن و پالایش
تصویر آینده میتواند چنین باشد:
برق خورشیدی و بادی
↓
باتری برای ذخیره کوتاهمدت
↓
الکترولایزر برای تولید هیدروژن
↓
هیدروژن برای فرآیند پالایش
↓
کاهش مصرف هیدروژن خاکستری
↓
کاهش انتشار کربن
و در کنار آن:
برق مازاد → شبکه برق
این ساختار، پالایشگاه را از یک مصرفکننده منفعل انرژی به یک بازیگر فعال بازار انرژی تبدیل میکند.
IEA نیز در گزارش Global Hydrogen Review 2026 بر رشد تولید و مصرف هیدروژن کمانتشار و تحولات زیرساختی، سرمایهگذاری و فناوری آن تأکید کرده است. هیدروژن همچنان یکی از مواد مهم مورد استفاده در پالایش نفت و صنایع شیمیایی است.
و در اینجا هوش مصنوعی وارد بازی میشود. تغییر مدل انرژی بدون تغییر مدل مدیریت امکانپذیر نیست.
Hydrocarbon Processing در می ۲۰۲۶ مقالهای با عنوان قابل توجه «The biggest obstacle to the refinery of the future is a mindset shift» منتشر کرد و استدلال اصلی آن این بود که مانع اصلی پالایشگاه خودکار آینده، الزاماً کمبود فناوری نیست؛ بلکه شیوه تفکر و مدل عملیاتی صنعت است. پالایشگاه آینده باید بهطور همزمان قیمت نفت، قیمت برق، حاشیه فرآورده، قیمت خوراک پتروشیمی، وضعیت باتری، تولید برق خورشیدی، قیمت کربن و حتی ارزش هیدروژن را در تصمیمگیری خود لحاظ کند. اینجاست که هوش مصنوعی میتواند از یک ابزار تعمیراتی یا کنترلی به یک ابزار تصمیمگیری اقتصادی تبدیل شود.
اقتصاد پالایشگاه آینده
در پالایشگاه سنتی، معادله تقریباً چنین بود:
قیمت فرآورده – قیمت نفت خام – هزینه پالایش = حاشیه سود
اما معادله آینده بسیار پیچیدهتر خواهد بود:
ارزش نفت خام + ارزش فرآورده + ارزش پتروشیمی + ارزش برق + ارزش هیدروژن + ارزش کربن – هزینه انرژی – هزینه کربن – هزینه خوراک – هزینه سرمایه
این تغییر، معنای «بهینهسازی پالایشگاه» را نیز عوض میکند. بهینهسازی دیگر فقط افزایش yield یک واحد نیست. بهینهسازی یعنی انتخاب بهترین ترکیب اقتصادی کل سایت.
«پالایشگاه خورشیدی–هیدروژنی–باتری»؛ رویا یا مسیر آینده؟
عبارت «پالایشگاه خورشیدی–هیدروژنی–باتری» را نباید بهعنوان یک مدل تجاری آماده و تثبیتشده معرفی کرد. اما میتوان آن را بهعنوان سناریوی پالایشگاه نسل آینده بررسی کرد.
در این سناریو:
– خورشید و باد، بخشی از برق سایت را تأمین میکنند؛
– باتری، نوسانات کوتاهمدت برق را مدیریت میکند؛
– الکترولایزر، برق را به هیدروژن تبدیل میکند؛
– هیدروژن در پالایشگاه مصرف میشود؛
– پالایشگاه و پتروشیمی به یک سیستم اقتصادی واحد تبدیل میشوند؛
– AI میان خوراک، انرژی و سبد محصول بهینهسازی ایجاد میکند؛
– و شرکت پالایشی در صورت وجود مزیت اقتصادی، به زنجیره لیتیوم و مواد باتری نیز وارد میشود.
در چنین ساختاری، مرز میان شرکت نفتی، شرکت انرژی و شرکت صنعتی کمرنگ میشود.
پالایشگاه آینده الزاماً با خرید چند تجهیز جدید ساخته نمیشود. ممکن است تجهیزات اصلی همان واحدهای تقطیر، FCC، هیدروکراکر، ریفورمر و واحدهای تصفیهای باشند که امروز هم وجود دارند. تفاوت اصلی در اینست که این تجهیزات درون چه سیستم اقتصادی قرار میگیرند.
Hydrocarbon Processing دقیقاً بر همین موضوع تأکید دارد: فناوریهای لازم برای حرکت به سمت عملیات خودکار و هوشمند تا حد زیادی وجود دارند، اما مانع مهم، تغییر نگرش و شیوه بهرهبرداری است. بنابراین شیفت پارادایمی صنعت پالایش، قبل از آنکه یک انقلاب تجهیزاتی باشد، یک انقلاب مدیریتی و اقتصادی است.
نتیجه
پالایشگاه قرن بیستم برای پاسخ به یک نیاز مشخص ساخته شد: تبدیل نفت خام به سوخت. پالایشگاه قرن بیستویکم باید پاسخ متفاوتی بدهد. ممکن است نفت خام همچنان خوراک اصلی آن باشد، اما دیگر تنها منبع ارزشآفرینی نخواهد بود. پالایشگاه آینده میتواند همزمان پالایشگاه، مجتمع پتروشیمی، نیروگاه تجدیدپذیر، مرکز تولید هیدروژن، سایت ذخیرهسازی انرژی و در برخی موارد بخشی از زنجیره مواد اولیه باتری باشد.
این تغییر را نمیتوان با یک پروژه واحد توضیح داد. مجموعهای از تغییرات کوچک و بزرگ در حال شکلگیری است که در کنار یکدیگر معنای «پالایشگاه» را تغییر میدهند.
از این منظر، شاید بهترین تعریف برای پالایشگاه آینده این باشد:
«پالایشگاه آینده جایی نیست که صرفاً نفت را به فرآورده تبدیل میکند؛ یک پلتفرم صنعتی است که هیدروکربن، برق، مواد شیمیایی، هیدروژن، داده و سرمایه را برای بیشینهکردن ارزش اقتصادی به یکدیگر متصل میکند.»
و پرسش کلیدی برای مدیران پالایشی دیگر این نیست که: «چگونه نفت بیشتری پالایش کنیم؟» پرسش مهمتر اینست: «چگونه از یک سایت پالایشی، بیشترین ارزش را در بازاری که هر روز کمتر شبیه بازار نفت دیروز است، استخراج کنیم؟» همین تغییر سؤال، شاید مهمترین نشانه آغاز شیفت پارادایمی در صنعت پالایش باشد.
اهمیت شیفت صنعت پالایش برای ایران
ایران دارای پالایشگاههایی است که بخش قابل توجهی از آنها در دورهای طراحی شدهاند که مساله اصلی، تأمین فرآوردههای نفتی بود. اما اگر بازار جهانی به سمت رقابت شدیدتر در سوختهای سنتی حرکت کند، صرفاً افزایش ظرفیت پالایش نمیتواند پاسخ مناسبی باشد. در مقابل، ایران چند مزیت بالقوه دارد:
نفت و خوراک هیدروکربنی، زیرساخت صنعتی، نیروی انسانی، زمین صنعتی، شبکه انتقال انرژی و بازار منطقهای. اگر این مزایا با برق تجدیدپذیر، پتروشیمی، هیدروژن، ذخیرهسازی انرژی و فناوری دیجیتال ترکیب شوند، مدل متفاوتی شکل میگیرد.
به عنوان مثال، یک پالایشگاه میتواند در آینده بخشی از زمینهای پیرامونی خود را به نیروگاه خورشیدی اختصاص دهد، برق تولید کند، از باتری برای مدیریت پیک استفاده کند، از برق تجدیدپذیر برای تولید هیدروژن بهره بگیرد و هیدروژن را در واحدهای پالایشی مصرف کند. در مرحله بعد میتوان به سمت تولید سوختهای کمکربن، SAF، مواد شیمیایی و حتی مشارکت در زنجیره مواد اولیه باتری حرکت کرد.
البته این سناریو به معنی اقتصادیبودن همه این پروژهها نیست. قیمت برق، هزینه سرمایه، محدودیت شبکه، آب، فناوری، تحریم، تأمین مالی و دسترسی به بازار تعیین میکنند کدام بخش واقعاً توجیه اقتصادی خواهد داشت.
