به گزارش “راهبرد انرژی“، اروپا در مسیر برقیسازی گسترده اقتصاد خود با چالش مهمی روبهروست: چگونه میتوان همزمان وابستگی به سوختهای فسیلی را کاهش داد و امنیت و پایداری عرضه برق به مصرفکنندگان را تضمین کرد؟ این پرسش برای ایران نیز اهمیت دارد؛ کشوری که با ناترازی انرژی مواجه است و باید برای تأمین پایدار برق در سالهای آینده، بهویژه در دوران پس از جنگ، برنامهای واقعبینانه و بلندمدت داشته باشد.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، از آبان ۱۴۰۴ تاکنون مسوولیت این حوزه را بر عهده دارد؛ با اینحال، تاکنون راهکار روشنی برای حل ناترازی انرژی کشور ارائه نکرده است. اما آنچه در این میان اهمیت دارد، مسوولیت سنگین مدیریت راهبردی انرژی و ضرورت ارائه راهکارهای عملی برای مشکلات کشور است. با این وصف، انتظار میرود رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، فراتر از مسائل مربوط به بنزین، برای چالش کمبود برق و تأمین امنیت عرضه آن در سالهای آینده نیز راهکار ارائه کند. بررسی تجربه اروپا در این زمینه میتواند برای سیاستگذاران انرژی ایران آموزنده باشد.
اروپا و چالش دو برابر کردن سهم برق در مصرف نهایی انرژی
بلندپروازیهای برقی اروپا اکنون با واقعیتهای دشواری روبهرو شده است. کمیسیون اروپا قصد دارد سهم برق از مصرف نهایی انرژی را از حدود ۲۳ درصد فعلی به ۴۶ درصد تا سال ۲۰۴۰ افزایش دهد. به بیان دیگر، اتحادیه اروپایی در پی آنست که طی کمتر از دو دهه، سهم برق در سبد مصرف نهایی انرژی خود را دو برابر کند.
ایرینا اسلاو، تحلیلگر شبکه اویلپرایس، در گزارشی که در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ منتشر کرد، استدلال میکند که تحقق این هدف بهشدت به توسعه انرژیهای بادی و خورشیدی وابسته است؛ منابعی که تولید برق از آنها به شرایط جوی و تغییرات فصلی وابستگی زیادی دارد.
نمونهای از این چالش را میتوان در جهش قیمت عمدهفروشی برق اروپا مشاهده کرد. در ۱۸ آبان ۱۴۰۵، همزمان با کاهش سرعت وزش باد، قیمت برق در ساعات اوج مصرف به بیش از ۶۰۰ یورو به ازای هر مگاواتساعت رسید. این اتفاق بار دیگر نشان داد که اتکای گسترده به منابع تجدیدپذیر متغیر، بدون برخورداری از ظرفیت پشتیبان و زیرساختهای مناسب، میتواند امنیت عرضه برق را با مخاطره مواجه کند.
از سوی دیگر، هزینه ارتقای شبکه برق اروپا تا سال ۲۰۳۰ بیش از نیم تریلیون یورو برآورد شده است. اتحادیه اروپایی در شرایطی به استقبال زمستان میرود که ذخایر گاز طبیعی آن نیز در سطح پایینی قرار دارد و تأمین گاز طبیعی مایع (LNG) همچنان یکی از دغدغههای اصلی این منطقه است.
رهبران اتحادیه اروپایی از جدیترین حامیان برقیسازی اقتصاد با هدف کاهش وابستگی به واردات انرژی هستند. با اینحال، واقعیت اینست که بیش از ۷۰ درصد مصرف نهایی انرژی این اتحادیه همچنان از طریق هیدروکربنها، شامل نفت، گاز طبیعی و زغالسنگ، تأمین میشود.
بنابراین، فاصله میان اهداف بلندپروازانه سیاستگذاران و واقعیتهای فنی و اقتصادی نظام انرژی اروپا همچنان قابل توجه است. برقیسازی در اسناد و برنامههای راهبردی ممکن است ساده به نظر برسد، اما اجرای آن در مقیاس یک اقتصاد بزرگ، مستلزم سرمایهگذاری گسترده، زیرساختهای قابل اتکا و تضمین پایداری عرضه است.
رؤیای تبدیل اروپا به نخستین «قاره الکتریکی»
کمیسیون اروپا در ماه جولای امسال طرحی را با هدف تبدیل این قاره به نخستین «قاره الکتریکی» جهان منتشر کرد. بر اساس این برنامه، قرار است سهم برق در مصرف نهایی انرژی از ۲۳ درصد به ۴۶ درصد تا سال ۲۰۴۰ افزایش یابد.
البته هدفگذاری صرفاً افزایش مصرف برق نیست؛ بلکه قرار است بخش عمده برق مورد نیاز از منابع تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی و بادی، تأمین شود. این رویکرد در ادامه سیاستهای انرژی اتحادیه اروپایی طی دهه گذشته شکل گرفته و از سال ۲۰۲۲، همزمان با تحولات ژئوپلیتیک و تشدید نگرانیها درباره امنیت تأمین انرژی، شتاب بیشتری گرفته است.
از منظر نظری، این سیاست قابل دفاع است. کاهش وابستگی به واردات سوخت از کشورهایی که اروپا آنها را رقیب یا تهدید ژئوپلیتیک خود میداند و همچنین کاهش آسیبپذیری در برابر بحرانهای منطقهای، از اهداف مهم این راهبرد به شمار میرود. در چنین شرایطی، تولید برق از منابع داخلی و تجدیدپذیر میتواند گزینهای مطلوب باشد.
اما مساله اصلی، چگونگی تضمین استمرار تولید و عرضه برق است. برخلاف نیروگاههای متعارف، تولید برق از باد و خورشید تابع شرایط آبوهوایی است و همواره نمیتوان روی ظرفیت اسمی این نیروگاهها حساب کرد.
جهش قیمت برق اروپا به بیش از ۶۰۰ یورو در هر مگاواتساعت در ۱۸ آبان، در پی کاهش وزش باد، نمونهای از همین آسیبپذیری است. چنین اتفاقاتی نشان میدهد که گذار انرژی، اگر بدون توجه کافی به قابلیت اطمینان شبکه و ظرفیتهای پشتیبان دنبال شود، لزوماً به کاهش هزینهها و افزایش امنیت انرژی منجر نخواهد شد.
امنیت عرضه برق؛ چالش پنهان انرژیهای تجدیدپذیر
شبکه خبری اقتصادی بلومبرگ گزارش داده است که تولید برق از منابع بادی و خورشیدی تا چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵ در بخشهایی از شمال غرب و مرکز اروپا پایین خواهد ماند؛ زیرا شرایط جوی کمتحرک، آسمانی ابری را در برخی از بزرگترین بازارهای برق این منطقه رقم زده است.
این وضعیت بار دیگر اهمیت تغییرات فصلی در تولید برق از منابع تجدیدپذیر را برجسته میکند. در واقع، اتکای گسترده به باد و خورشید، بهویژه در فصل زمستان، بدون پیشبینی ظرفیتهای جایگزین، میتواند برنامهریزی برای تأمین مطمئن برق را دشوار کند.
با وجود این ملاحظات، اتحادیه اروپایی همچنان بر توسعه سریعتر برقیسازی تأکید دارد. برگزاری کنفرانس اقلیمی COP31 در ترکیه نیز فرصتی برای تأکید مجدد بر این سیاست فراهم کرده است.
مسیر مورد نظر سیاستگذاران اروپایی روشن است: افزایش تعداد خودروهای برقی، جایگزینی تجهیزات گرمایشی مبتنی بر گاز طبیعی با پمپهای حرارتی و توسعه ظرفیت نیروگاههای بادی و خورشیدی برای تأمین برق مورد نیاز اقتصادی که روزبهروز بیشتر به انرژی الکتریکی وابسته میشود.
اما پرسش اساسی این است که آیا زیرساختهای تولید، انتقال و ذخیرهسازی برق متناسب با این تحول توسعه یافتهاند؟
تغییرات فصلی در تولید برق بادی و خورشیدی، یکی از مهمترین چالشهای این سیاست است. در اروپا، دورههای کمباد و کاهش تابش خورشیدی در فصل زمستان، پدیدههایی تکرارشونده هستند. در چنین شرایطی، کشورهایی که ظرفیت بالایی از نیروگاههای بادی دارند، ناچار میشوند برای جبران کاهش تولید، بیشتر به نیروگاههای مبتنی بر سوختهای فسیلی یا واردات برق از کشورهای همسایه متکی شوند؛ کشورهایی که ممکن است از ظرفیتهای هستهای یا منابع تولیدی پایدارتر برخوردار باشند.
این جایگزینی البته بدون هزینه نیست. از یک سو، واردات برق وابستگی متقابل میان کشورها را افزایش میدهد و از سوی دیگر، استفاده از سوختهای فسیلی میتواند اهداف زیستمحیطی اتحادیه اروپایی را تحت تأثیر قرار دهد.
در کنار این مسائل، هزینه توسعه و نوسازی شبکه نیز بسیار سنگین است. برآوردها نشان میدهد که ارتقای شبکه برق اروپا تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۵۰۰ میلیارد یورو سرمایهگذاری نیاز دارد؛ رقمی که ابعاد اقتصادی و اجرایی برنامه برقیسازی را بهخوبی نشان میدهد.
از سوی دیگر، اتحادیه اروپایی با ذخایر پایین گاز طبیعی وارد زمستان شده است. جان کمپ، تحلیلگر بازار انرژی، هشدار داده است که ذخایر گاز این منطقه ممکن است پیش از پایان زمستان به سطوح بحرانی نزدیک شود؛ حتی اگر شرایط آبوهوایی ملایمتر از پیشبینیها باشد.
واقعیت اینست که زمستان، حتی در شرایط آبوهوایی معتدل، سردترین فصل سال در نیمکره شمالی است و افزایش تقاضای انرژی برای گرمایش، فشار مضاعفی بر نظام تأمین انرژی وارد میکند.
بنابراین، تدوین برنامه برای برقیسازی اقتصاد یک موضوع است و تضمین امکان اجرای پایدار آن در شرایط واقعی، موضوعی دیگر.
برخی تحلیلگران، از جمله رون بوسو از خبرگزاری رویترز، ابعاد مالی این تحول را دشوار اما قابل مدیریت توصیف کردهاند. با اینحال، برای مصرفکنندگان و سرمایهگذارانی که هزینه توسعه نیروگاههای بادی و خورشیدی و زیرساختهای مرتبط را پرداخت میکنند، مسئله به این سادگی نیست.
سالها به مردم وعده داده شد که انرژی تجدیدپذیر میتواند همزمان ارزان، پاک و قابل اعتماد باشد؛ اما تحولات اخیر نشان میدهد که تحقق همزمان این سه هدف، بهویژه در مقیاس گسترده، همچنان با چالشهای جدی مواجه است. در شرایطی که امنیت عرضه انرژی به دغدغهای فوری تبدیل شده، ممکن است اولویتهای سیاستگذاران نیز ناگزیر تغییر کند.
برقیسازی بدون تنوعبخشی به منابع، راهحل نیست
برقیسازی اقتصاد با هدف کاهش وابستگی به واردات سوختهای فسیلی، در اصل سیاستی منطقی و قابل دفاع است؛ اما مشروط کردن بخش عمده این تحول به توسعه انرژیهای بادی و خورشیدی، بدون فراهم کردن ظرفیتهای پشتیبان و زیرساختهای لازم، نمیتواند تضمینکننده امنیت انرژی باشد.
آنچه در سیاستگذاری انرژی اروپا کمتر مورد توجه قرار گرفته، ضرورت توسعه همه منابع انرژی داخلی، متناسب با ظرفیتها و مزیتهای هر کشور است. امنیت انرژی تنها با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر محقق نمیشود؛ بلکه به ترکیبی متوازن از منابع تولید، شبکههای انتقال، ذخیرهسازی انرژی و ظرفیتهای پشتیبان نیاز دارد.
حتی آلمان نیز در شرایط جدید، آمادگی خود را برای بررسی و توسعه منابع گاز طبیعی در دریای شمال اعلام کرده است. این رویکرد نشان میدهد که واقعیتهای امنیت انرژی گاهی سیاستگذاران را به بازنگری در اولویتهای قبلی وادار میکند.
برای ایران نیز این تجربه اهمیت ویژهای دارد. کشوری که از ذخایر قابل توجه نفت و گاز برخوردار است و همزمان ظرفیتهای بادی و خورشیدی گستردهای دارد، نمیتواند حل ناترازی انرژی را صرفاً به یک منبع یا یک فناوری محدود کند.
انتظار میرود سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، علاوه بر برنامهریزی برای مدیریت مصرف بنزین و مقابله با قاچاق سوخت، راهبردی جامع برای تأمین برق پایدار کشور ارائه دهد؛ راهبردی که نهفقط پاسخگوی نیازهای امروز، بلکه متناسب با رشد تقاضا و تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیک سالهای آینده و دوران پس از جنگ رمضان باشد.
درس تجربه اروپا روشن است: برقیسازی بدون تضمین امنیت عرضه، تنوعبخشی به منابع و سرمایهگذاری متناسب در زیرساختها، ممکن است بهجای حل بحران انرژی، شکل تازهای از ناترازی و وابستگی را ایجاد کند.