به گزارش “راهبرد انرژی“،تاجیکستان دریافت نخستین محموله‌های نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران را آغاز کرده است؛ تحولی که اگرچه هنوز در مقیاس محدود قرار دارد، می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری یک مسیر جدید در تجارت انرژی ایران و آسیای مرکزی باشد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، نخستین محموله‌ها در اواخر اوت ۲۰۲۶ وارد تاجیکستان شده‌اند، اما وزارت انرژی و منابع آب این کشور تاکنون حجم محموله‌ها، قیمت، شرایط تجاری و جزئیات مسیر حمل‌ونقل را اعلام نکرده است. بنابراین، نمی‌توان رقم اعلام‌شده ۲.۵۵ میلیون تن را به‌عنوان حجم صادرات فعلی ایران به تاجیکستان تلقی کرد.
درخواست ۲.۵۵ میلیون تنی دوشنبه
تاجیکستان در ماه اوت از ایران درخواست تأمین سالانه ۲.۵۵ میلیون تن نفت خام و فرآورده‌های نفتی کرده است. این بسته شامل ۲ میلیون تن نفت خام، ۱۵۰ هزار تن بنزین، ۳۰۰ هزار تن گازوئیل و ۱۰۰ هزار تن سوخت جت است. برآورد وزارت حمل‌ونقل تاجیکستان نشان می‌دهد انتقال چنین حجمی به حدود ۵۱ هزار واگن مخزن‌دار نیاز دارد.
به همین دلیل، رقم ۲.۵۵ میلیون تن را باید فعلاً یک هدف یا درخواست بالقوه دانست، نه میزان تحویل‌شده. تحقق چنین حجمی به قیمت، ظرفیت حمل ریلی، مسیر ترانزیت، هزینه بیمه و حمل و همچنین ظرفیت پالایشگاهی تاجیکستان بستگی خواهد داشت.
روسیه همچنان تأمین‌کننده اصلی
اهمیت این تحول زمانی بیشتر مشخص می‌شود که وابستگی تاجیکستان به بازار روسیه را در نظر بگیریم.
تاجیکستان در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۵۹۹.۵ هزار تن فرآورده نفتی وارد کرد که ۹۱.۱ درصد آن از روسیه تأمین شد. حتی در ماه اوت، با وجود تلاش دوشنبه برای متنوع‌سازی منابع، روسیه بیش از ۵۶ هزار تن گازوئیل به تاجیکستان صادر کرد.
از این منظر، ورود ایران به بازار تاجیکستان را می‌توان بخشی از تلاش دوشنبه برای کاهش ریسک وابستگی به یک تأمین‌کننده اصلی دانست؛ به‌ویژه آنکه محدودیت‌های صادراتی روسیه و اختلال در تولید برخی پالایشگاه‌های این کشور، بازار سوخت آسیای مرکزی را تحت فشار قرار داده است.
چالش اصلی؛ نفت ایران چگونه به تاجیکستان می‌رسد؟
مهم‌ترین پرسش درباره این همکاری، نه صرفاً تأمین نفت، بلکه اقتصادی بودن مسیر انتقال است.
تاجیکستان کشوری محصور در خشکی است و ایران و تاجیکستان مرز مشترک ندارند. بنابراین انتقال حجم قابل‌توجه نفت و فرآورده میان دو کشور مستلزم عبور از کشورهای ثالث و استفاده از شبکه ریلی و لجستیکی منطقه است.
دوشنبه برای تسهیل این روند پیشنهاد ایجاد قطارهای اختصاصی حمل سوخت، ایجاد «کریدور سبز» برای واگن‌های سوخت و تسهیل عملیات ترانزیتی در ایران را مطرح کرده است. هم‌زمان، دو کشور درباره توسعه مسیرهای لجستیکی جدید نیز گفت‌وگو کرده‌اند.
از سوی دیگر، نفت خام ایران می‌تواند در پالایشگاه TK-Oil در منطقه آزاد اقتصادی دانگارا فرآوری شود. ظرفیت اسمی این پالایشگاه حدود ۱.۲ میلیون تن در سال است و کمبود خوراک یکی از عواملی بوده که در گذشته مانع فعالیت کامل آن شده است.
این موضوع می‌تواند یک مزیت بالقوه برای صادرات نفت خام ایران ایجاد کند، اما در عین حال نشان می‌دهد تحقق کامل رقم ۲ میلیون تن نفت خام درخواستی تاجیکستان، به تنهایی با ظرفیت فعلی این پالایشگاه امکان‌پذیر نیست و نیازمند بررسی دقیق ظرفیت‌های واقعی پالایش و سایر مسیرهای مصرف یا انتقال خواهد بود.
سایه تحریم‌های آمریکا
وجه دیگر این همکاری، ریسک تحریم‌های ثانویه آمریکاست.
گزارش‌های منتشرشده به اظهارات یک سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا اشاره کرده‌اند که ضمن خودداری از اظهارنظر درباره یک معامله مشخص، هشدار داده است فعالیت در بخش نفت و پتروشیمی ایران با ریسک فزاینده تحریم‌ها همراه است. بنابراین، هرگونه افزایش تجارت نفتی میان ایران و تاجیکستان می‌تواند برای شرکت‌ها، بانک‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و بیمه‌گران درگیر در این زنجیره، ملاحظات تحریمی ایجاد کند.
با این حال، صرف آغاز دریافت محموله از ایران به معنای نقض قطعی تحریم‌های آمریکا نیست و ارزیابی حقوقی هر معامله به طرف‌های معامله، نوع تراکنش، خدمات مالی، مسیر حمل‌ونقل و مقررات قابل اعمال بستگی دارد.
نفت، بخشی از گرم‌تر شدن روابط تهران و دوشنبه
همکاری نفتی را نمی‌توان جدا از روند بهبود روابط ایران و تاجیکستان بررسی کرد.
حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ به گفته وزارت خارجه تاجیکستان به ۴۳۸ میلیون دلار رسید که نسبت به سال قبل ۲۸ درصد افزایش داشته است. همچنین دو کشور بیش از ۲۰۰ توافق‌نامه و یادداشت تفاهم امضا کرده‌اند.
در نشست کمیسیون مشترک بین‌دولتی دو کشور در دوشنبه در ماه مه ۲۰۲۶ نیز انرژی، حمل‌ونقل، صنعت، سرمایه‌گذاری، علم و فناوری در دستور کار قرار داشت.
بنابراین، نفت و فرآورده‌های نفتی را می‌توان یکی از حلقه‌های توسع
ه همکاری اقتصادی گسترده‌تر تهران و دوشنبه دانست؛ همکاری‌ای که هم‌زمان با تلاش تاجیکستان برای متنوع‌سازی مسیرهای تأمین انرژی در حال گسترش است.
آیا ایران می‌تواند جایگزین روسیه شود؟
در کوتاه‌مدت، پاسخ به این پرسش هنوز روشن نیست.
وابستگی بیش از ۹۰ درصدی تاجیکستان به فرآورده‌های روسیه نشان می‌دهد که تغییر ساختار بازار سوخت این کشور کار ساده‌ای نیست. از سوی دیگر، انتقال نفت و فرآورده از ایران به یک کشور محصور در خشکی، هزینه‌های لجستیکی و ترانزیتی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند.
با این حال، حتی اگر ایران در ابتدا نتواند جایگزین بخش بزرگی از عرضه روسیه شود، ایجاد یک مسیر پایدار می‌تواند برای هر دو کشور اهمیت داشته باشد: تاجیکستان یک منبع جایگزین به دست می‌آورد و ایران نیز به بازار جدیدی در آسیای مرکزی دسترسی پیدا می‌کند.
از این منظر، اهمیت واقعی این تحول را نباید فقط با حجم نخستین محموله‌ها سنجید؛ مسئله اصلی این است که آیا تهران و دوشنبه می‌توانند یک زنجیره لجستیکی، مالی و تجاری پایدار برای صادرات انرژی ایجاد کنند یا خیر.
در صورت حل این چالش‌ها، تاجیکستان می‌تواند به یکی از بازارهای رو به توسعه فرآورده‌های نفتی ایران در آسیای مرکزی تبدیل شود؛ اما تا زمانی که حجم واقعی صادرات، قیمت، مسیر حمل و سازوکار پرداخت مشخص نشود، سخن گفتن از جایگزینی قابل‌توجه نفت ایران به جای عرضه روسیه زودهنگام است.
