به گزارش “راهبرد انرژی“، در روزهایی که کمبود گاز و بنزین بار دیگر به یکی از دغدغههای اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده، بازخوانی برنامههایی که از دهه ۱۳۷۰ برای توسعه صنعت نفت و گاز کشور طراحی شده بود، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در این میان، نام مهندس بیژن زنگنه و برنامههای او برای توسعه میدان پارس جنوبی و ورود ایران به بازار جهانی گاز طبیعی مایع (LNG)، جایگاه ویژهای دارد.
زنگنه در سال ۱۳۷۶، پس از تجربه مدیریت در وزارت نیرو و جهاد سازندگی، به وزارت نفت آمد. توسعه فازهای پارس جنوبی، گسترش ظرفیت تولید گاز و تلاش برای تبدیل ایران به یکی از صادرکنندگان بزرگ LNG، از مهمترین محورهای برنامههای آن دوره بود. با اینوجود، بخش مهمی از این برنامهها در سالهای بعد، تحت تأثیر تحریمها، تغییر سیاستهای خارجی و تصمیات مدیریتی متوقف شد یا به سرانجام نرسید.
اروپا به دنبال همکاری انرژی با ایران بود
در سال ۱۳۷۹، وزارت نفت و اتحادیه اروپایی تفاهمنامهای برای توسعه همکاریهای انرژی امضا کردند. بر اساس این توافق، اتحادیه اروپایی یک میلیون و ۷۰۰ هزار یورو برای راهاندازی مرکز مطالعات همکاریهای انرژی ایران و اروپا اختصاص داد.
مطالعات مشترک، موضوعاتی مانند توسعه صنعت نفت و گاز در آسیای مرکزی، دریای کاسپین و قفقاز، افزایش بازده نیروگاهها، اصلاح نظام قیمتگذاری انرژی، جذب سرمایهگذاری خارجی و امکان انتقال گاز ایران به اروپا را دربر میگرفت.
در آن مقطع، اروپا که پس از فروپاشی شوروی به دنبال تنوعبخشی به مسیرهای تأمین انرژی خود بود، ایران را مسیری اقتصادی و مناسب برای انتقال نفت و گاز منطقه به بازارهای اروپایی میدانست. طرح خط لوله ناباکو نیز در همین چارچوب مطرح شد.
به هر روی، مخالفت مجلس هفتم با برنامه افزایش تدریجی قیمت حاملهای انرژی در آخرین بودجه دولت هشتم، یکی از موانع اصلاحات ساختاری در بخش انرژی شد. سیاست تثبیت قیمتها در شرایطی دنبال شد که توسعه زیرساختها و مدیریت مصرف، به منابع مالی و اصلاح تدریجی اقتصاد انرژی نیاز داشت.
توقف قراردادها و عقبماندن ایران از بازار جهانی LNG
یکی از مهمترین فرصتهای ازدسترفته صنعت نفت ایران، توسعه زنجیره تولید و صادرات LNG بود. در اواسط دهه ۱۳۸۰، سه پروژه بزرگ ایران LNG، پارس LNG و پرشین LNG با هدف ورود ایران به بازار جهانی گاز طبیعی مایع تعریف شده بودند.
ایران LNG با ظرفیت طراحی سالانه ۱۰.۸ میلیون تن، مهمترین پروژه این مجموعه بود. پارس LNG با مشارکت توتال فرانسه و پتروناس مالزی و پرشین LNG با همکاری شل و رپسول اسپانیا نیز قرار بود ظرفیت صادرات گاز ایران را افزایش دهند.
اما با آغاز دولت نهم، تشدید تحریمهای بینالمللی و خروج تدریجی شرکتهای خارجی، این پروژهها از مسیر اجرایی خارج شدند. توقف همکاری شرکتهای صاحب فناوری، از جمله در زمینه تجهیزات پیشرفته مایعسازی گاز، مانع بزرگی برای تکمیل این طرحها بود.
در واقع، LNG صرفاً به احداث کارخانه محدود نمیشود؛ این صنعت به فناوری پیچیده مایعسازی در دمای منفی ۱۶۲ درجه سانتیگراد، سرمایهگذاری سنگین، زیرساختهای بندری، ناوگان تخصصی کشتیهای حمل گاز و قراردادهای بلندمدت فروش نیاز دارد.
ایران در آن سالها فرصت داشت با مشارکت شرکتهای بینالمللی، این زیرساختها را توسعه دهد؛ اما مجموعهای از تحریمها، اختلافات قراردادی، بیثباتی در سیاستگذاری و خروج شرکای خارجی، مانع تحقق این هدف شد.
زنگنه و هشدار درباره پیامدهای تحریم
توقف اجرای قرارداد کرسنت و تشدید تنشهای بینالمللی در دولت نهم، پیامدهایی فراتر از یک قرارداد مشخص داشت. بیاعتمادی در روابط قراردادی و تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل، همکاری شرکتهای بینالمللی با صنعت نفت ایران را دشوارتر کرد.
در همین دوره، پروژههای بزرگ توسعه پارس جنوبی و طرحهای LNG نیز با مشکلات جدی مواجه شدند. شرکتهایی مانند لینده آلمان، هیوندای کره جنوبی و سایپم ایتالیا که در بخشهایی از پروژههای ایران حضور داشتند، در پی تشدید محدودیتها و مشکلات همکاری، فعالیت خود را متوقف کردند یا از پروژهها خارج شدند.
این در شرایطی بود که ایران از درآمدهای قابل توجه نفتی برخوردار بود و میتوانست بخش مهمی از آن را به توسعه زیرساختهای انرژی اختصاص دهد. با وجود این، سرمایهگذاری متناسب با رشد مصرف گاز و نیازهای بلندمدت کشور انجام نشد.
از سوی دیگر، افت فشار مخزن پارس جنوبی در سالهای بعد، ضرورت سرمایهگذاری در فناوریهای نگهداشت و افزایش فشار را بیش از گذشته آشکار کرد؛ مسالهای که مستقیماً بر امنیت تأمین خوراک طرحهای LNG نیز تأثیر میگذارد.
برجام؛ فرصتی که دوباره از دست رفت
در دولت یازدهم، زنگنه تلاش کرد پروژههای نیمهتمام LNG را احیا کند. در این دوره، تأمین مالی، تکمیل زیرساختها و استفاده از توان متخصصان داخلی در دستور کار قرار گرفت.
با این وجود، دسترسی به فناوریهای اصلی مایعسازی در مقیاس بزرگ همچنان یکی از موانع جدی بود. مخالفتهای داخلی با برجام و در نهایت خروج دولت ترامپ از توافق هستهای در اردیبهشت ۱۳۹۷، بار دیگر مسیر جذب سرمایه و فناوری خارجی را مسدود کرد.
در نتیجه، ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، همچنان از حضور مؤثر در بازار جهانی LNG محروم ماند؛ بازاری که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین عرصههای رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیک تبدیل شده است.
رقابت آمریکا و روسیه؛ ایران از بازار جهانی گاز جا ماند
تحولات بازار جهانی نشان میدهد که توسعه صنعت LNG تنها یک موضوع فنی و اقتصادی نیست، بلکه با رقابت قدرتهای بزرگ برای تسلط بر بازارهای مصرف و مسیرهای انتقال انرژی ارتباط مستقیم دارد.
آمریکا با توسعه صنعت شیل گاز و افزایش ظرفیت صادرات LNG، به یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی تبدیل شد. تحریم فناوری و محدودکردن همکاری شرکتهای بینالمللی با ایران نیز دسترسی کشور به تجهیزات و سرمایه مورد نیاز را دشوارتر کرد.
روسیه نیز با توسعه خطوط لوله صادراتی و تقویت حضور خود در بازارهای آسیایی و اروپایی، جایگاه مهمی در تجارت گاز به دست آورد. در این بین، ایران نتوانست ظرفیت صادرات LNG خود را توسعه دهد فلذا در بهرهبرداری از فرصتهای ژئوپلیتیک برای تبدیلشدن به مسیر مهم انتقال انرژی محروم ماند.
مجموعه این تحولات نشان میدهد که تحریمها تنها به کاهش صادرات نفت و گاز ایران محدود نماندند، بلکه فرصتهای سرمایهگذاری، انتقال فناوری و حضور در بازارهای آینده انرژی را نیز از کشور گرفتند.
هشدار زنگنه درباره مافیای نفت
یکی از نکات قابل تأمل در کارنامه زنگنه، هشدار او درباره نفوذ شبکههای مافیایی در صنعت نفت بود. وی در پنجم دیماه ۱۳۹۲، در گردهمایی بازنشستگان و کنارگذاشتهشدگان صنعت نفت، از وجود مافیایی سخن گفت که در این صنعت نفوذ و قدرت پیدا کرده و مقابله با آن دشوار شده است.
این هشدار را باید در کنار مجموعه فرصتهای ازدسترفته صنعت نفت، توقف قراردادهای بینالمللی و مشکلات مزمن سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی بررسی کرد.
در طول سالهای گذشته، بارها مشاهده شده است که منافع کوتاهمدت گروههای ذینفوذ، رقابتهای سیاسی و نگاههای غیرکارشناسی بر تصمیمهای راهبردی صنعت نفت سایه انداختهاند. پیامد چنین رویکردی، تنها عقبماندگی چند پروژه نیست؛ بلکه کاهش توان رقابتی ایران در بازاری است که امنیت انرژی و سهم بازار، اهمیت راهبردی دارند.
تداوم بحران هرمز و سودآوری صادرات LNG آمریکا
تحولات اخیر بازار جهانی LNG بار دیگر نشان داده است که عقبماندن ایران از توسعه این صنعت چه هزینهای برای کشور داشته است.
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی بلومبرگانایاف، جریان گاز آمریکا به تأسیسات تولید LNG به رکورد ۲۱.۸ میلیارد فوت مکعب در روز رسیده است. همچنین اداره اطلاع رسانی انرژی ایالات متحده از افزایش قابل توجه صادرات LNG این کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ خبر داده است.
اختلال در صادرات LNG قطر به دلیل بحران تنگه هرمز، رقابت اروپا و آسیا برای تأمین محمولههای جایگزین را تشدید کرده و فرصت بیشتری در اختیار صادرکنندگان آمریکایی قرار داده است.
این تحولات نشان میدهد که بحرانهای منطقهای، علاوه بر پیامدهای امنیتی و اقتصادی، میتوانند موازنه بازار جهانی انرژی را نیز تغییر دهند. در شرایطی که آمریکا از افزایش تقاضا و صادرات LNG بهرهمند میشود، ایران همچنان با محدودیتهای ناشی از تحریم، کمبود سرمایهگذاری و ضعف زیرساختهای صادراتی روبهرو است.
زنگنه و برنامهای که میتوانست آینده صنعت گاز ایران را تغییر دهد
بازخوانی کارنامه بیژن زنگنه، بیش از آنکه به معنای دفاع از عملکرد یک مدیر باشد، فرصتی برای مرور برنامههایی است که در دوره مسولیت او برای توسعه صنعت نفت و گاز کشور دنبال شد. توسعه پارس جنوبی، ورود به بازار جهانی LNG، جذب سرمایهگذاری خارجی و گسترش همکاری با شرکتهای بینالمللی، بخشی از این برنامهها بود؛ طرحهایی که در صورت تحقق، میتوانست جایگاه ایران را در بازار جهانی انرژی ارتقا دهد.
اما این مسیر با موانع متعددی روبهرو شد. تغییر رویکردهای سیاسی، تشدید تحریمها، خروج شرکتهای خارجی، مشکلات تأمین مالی و بیثباتی در تصمیمگیریها، بهتدریج بسیاری از طرحهای پیشبینیشده را متوقف کرد و فرصت حضور مؤثر ایران در بازار جهانی گاز را از میان برد.
امروز که کشور با ناترازی گاز، کمبود سرمایهگذاری و دشواری تأمین پایدار انرژی روبهرو است، مرور آن برنامهها اهمیت بیشتری پیدا میکند. مساله فقط آنچه در دوران مدیریت زنگنه انجام شد یا انجام نشد نیست؛ بلکه باید دید چرا طرحهایی که میتوانستند آینده متفاوتی برای صنعت گاز ایران رقم بزنند، به سرانجام نرسیدند و چه کسانی در این مسیر مسوولیت داشتند. تجربه آن سالها نشان میدهد که توسعه منابع نفت و گاز، بدون ثبات در سیاستگذاری، تعامل سازنده با جهان و استمرار برنامههای بلندمدت، به نتیجه